21 żołnierzy Pegaza. 9 poległych w jeden dzień. Najmłodszy miał 18 lat. 6 maja 1944 r. przy alei Szucha 16 w Warszawie — naprzeciwko siedziby Gestapo Dystryktu Warszawskiego — rozegrała się Akcja „Stamm”: jedna z największych specjalnych operacji bojowych w historii podziemia warszawskiego. Cel — likwidacja SS-Sturmbannführera Waltera Stamma, szefa Wydziału IV Gestapo i zastępcy komendanta Policji Bezpieczeństwa i SD Dystryktu Warszawskiego — uciekł. 82 lata później przy tablicy upamiętniającej żołnierzy oddziału „Pegaz” Kedywu KG AK obecni byli przedstawiciele Jednostki Wojskowej Komandosów, która od 1995 r. formalnie dziedziczy tradycje AK „Parasol” — bezpośredniego następcy Pegaza.
Cel: szef warszawskiego Gestapo
SS-Sturmbannführer Walter Stamm kierował Wydziałem IV (Gestapo) w urzędzie komendanta Policji Bezpieczeństwa i SD Dystryktu Warszawskiego. Odpowiadał za planowanie wszystkich akcji represyjnych przeciw mieszkańcom okupowanej stolicy: aresztowania, łapanki uliczne, listy zakładników, egzekucje. Mieszkał w kamienicy przy alei Szucha 16 — niemal naprzeciwko głównej siedziby Gestapo pod numerem 25.
Wykonanie wyroku Polskiego Państwa Podziemnego powierzono oddziałowi „Pegaz” Kedywu (Kierownictwa Dywersji) Komendy Głównej AK — pododdziałowi specjalizującemu się w likwidacjach niemieckich oficerów aparatu represji. Pegaz był nową nazwą oddziału Agat (Anti-Gestapo), nadaną wiosną 1944 r., i poprzednikiem batalionu „Parasol” (przemianowanie nastąpiło w sierpniu 1944 r.).
6 maja 1944 r. — co poszło nie tak
Akcja była największą operacją bojową Pegaza pod względem zaangażowanego stanu osobowego — w samej grupie szturmowej walczyło 21 żołnierzy (bez liczenia łączników i personelu sanitarnego, którzy zabezpieczali akcję z zewnątrz). Plan zakładał wejście do kamienicy przy alei Szucha 16, zlikwidowanie Stamma w mieszkaniu i wycofanie się przed reakcją niemieckiej obstawy ulicznej.
Żołnierze sforsowali niemieckie posterunki blokujące aleję Szucha z obu stron. Tego dnia jednak strażnik niemiecki przy bramie kamienicy żądał przepustek wchodzących — gdy ich nie okazali, zaczął sprawdzać dowody osobiste i wystawiać dokumenty wejściowe. Zaskoczenie zostało utracone, plan się załamał. Doszło do gwałtownej walki w bramie i na klatce schodowej. Niemcy ściągnęli wsparcie z siedziby Gestapo po drugiej stronie ulicy. Stamm wymknął się z mieszkania i ocalał. Pegaz wycofał się pod ostrzałem.
Polegli — 9 żołnierzy Pegaza
W walce na alei Szucha i z ran odniesionych w trakcie wycofywania się zginęło dziewięciu żołnierzy oddziału — w tym dowódca akcji:
- Kazimierz Kardaś „Orkan” (25 lat) — dowódca akcji
- Bronisław Hellwig „Bruno” (24 lata)
- Stefan Królikowski „Hipek” (21 lat)
- Stefan Santarek „Kajtek” (39 lat) — najstarszy
- Jerzy Kozłowski „Kastor” (21 lat)
- Ireneusz Szatkowski „Nałęcz” (20 lat)
- Henryk Adamczyk „Nemo” (18 lat) — najmłodszy
- Jerzy Sarnowski „Polluks” (19 lat)
- Kazimierz Urbański „Sławomir” (25 lat)
Średnia wieku poległych: 24 lata. Trzy miesiące później wielu pozostałych przy życiu żołnierzy Pegaza-Parasola walczyło w Powstaniu Warszawskim, m.in. na Woli i Starówce. Większość z nich również poległa.
Pegaz → Parasol → JWK
Linia tradycji od żołnierzy z alei Szucha do współczesnych komandosów z Lublińca jest formalnie udokumentowana:
- Agat (05.1943–wiosna 1944) → Pegaz (wiosna 1944–08.1944) — pododdział Kedywu KG AK; specjalizacja: likwidacje oficerów niemieckiego aparatu represji.
- Parasol (08.1944–1945) — przemianowanie Pegaza w sierpniu 1944 r., bezpośrednio przed wybuchem Powstania Warszawskiego. Włączony do Zgrupowania „Radosław”.
- Decyzja Nr 100/MON Ministra Obrony Narodowej z 23 listopada 1995 r. — Zespół Bojowy C Jednostki Wojskowej Komandosów formalnie przejmuje dziedzictwo tradycji Batalionu AK „Parasol”.
- Decyzja Nr 50/MON z 12 lutego 2014 r. dodatkowo porządkuje pełną listę 8 jednostek przodków JWK; tradycje Parasola pozostają przypisane do ZB C.
Obecność JWK przy tablicy upamiętniającej żołnierzy Pegaza nie jest gestem kurtuazyjnym. To dosłowne wypełnienie obowiązku jednostki przodka — komandosi z Lublińca są dziś prawnymi spadkobiercami pamięci o akcji z 6 maja 1944 r.
Tablica przy alei Szucha 16
Tablica pamiątkowa znajduje się dziś na ścianie kamienicy przy alei Szucha 16 w Warszawie — dokładnie w miejscu walki. Treść upamiętnia 21 żołnierzy „Batalionu AK Parasol” (nazwa użyta post factum, w odniesieniu do ostatecznej formy oddziału) oraz wymienia z nazwiska i pseudonimu dziewięciu poległych.
Umarłych wieczność dotąd trwa, dokąd pamięcią się im płaci.
Wisława Szymborska, „Rehabilitacja” (z tomu „Wołanie do Yeti”, 1957)
Powiązane wpisy
- Akcja „Kutschera”: precyzyjna eliminacja Kata Warszawy (1.02.1944) — drugi flagowy zamach Pegaza, tym razem zakończony powodzeniem.
- Nowy dowódca Zespołu Dowodzenia JWK — proporzec dziedziczący tradycję Batalionu AK „Zośka” — równoległa linia dziedziczenia Kedywu (ZD JWK).
Źródła
- Stowarzyszenie Pamięci Batalionu AK „Parasol” — opis tablicy pamiątkowej przy al. Szucha 16: batalionparasol.pl.
- Stowarzyszenie Pamięci Batalionu AK „Zośka” — opracowanie „Specjalna operacja bojowa Stamm”.
- Muzeum Powstania Warszawskiego — kalendarium AK, wpis „Akcja Stamm”.
- Decyzja Nr 100/MON Ministra Obrony Narodowej z 23 listopada 1995 r. — przejęcie dziedzictwa tradycji Batalionu AK „Parasol” przez Zespół Bojowy C JWK.
- Decyzja Nr 50/MON Ministra Obrony Narodowej z 12 lutego 2014 r. — pełna lista jednostek przodków JWK.
