18 października 2006 r. ustawą o zmianie ustawy o orderach i odznaczeniach ustanowiono Order Krzyża Wojskowego – najwyższe odznaczenie wojskowe nadawane w czasie pokoju. Jest nagrodą za wybitne czyny bojowe połączone z wyjątkową ofiarnością i odwagą w czasie działań bojowych przeciwko aktom terroryzmu w kraju lub podczas użycia Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa. Mija 20 lat od jego ustanowienia, a wśród kawalerów orderu jest wielu żołnierzy Wojsk Specjalnych – także tych, którzy za służbę zapłacili najwyższą cenę.
Jak powstał Order Krzyża Wojskowego
Projekt ustawy wniósł do Sejmu prezydent Lech Kaczyński w czerwcu 2006 r. (druk nr 677). W uzasadnieniu wskazano, że nazwa orderu odpowiada historycznej, potocznej nazwie Virtuti Militari, a podział na trzy klasy – pierwotnemu podziałowi tego najstarszego polskiego odznaczenia wojskowego z lat 1792–1807. Ustawa nosi datę 18 października 2006 r., a weszła w życie 10 listopada 2006 r.
Pierwsze ordery nadano już dzień później, postanowieniem z 11 listopada 2006 r. Wzór insygniów określiło rozporządzenie prezydenta z 21 października 2006 r. – na krzyżu widnieje dewiza „MILITO PRO PATRIA” („Walczę dla Ojczyzny”) i data „MMVI”.
Trzy klasy i kto może je otrzymać
Order dzieli się na trzy klasy, a ustawa dokładnie określa, za co można nadać każdą z nich:
- Krzyż Wielki (klasa I) – dowódcy jednostki bojowej za nadzwyczajne czyny bojowe lub wybitną inicjatywę połączoną z umiejętnym i skutecznym dowodzeniem operacją lub akcją bojową. Według Centrum Weterana tej klasy dotąd nie nadano.
- Krzyż Komandorski (klasa II) – dowódcy jednostki bojowej lub oficerowi za skuteczne dowodzenie, wyjątkowo oficerowi sztabu, a także podoficerowi lub szeregowemu, który ma już Krzyż Kawalerski, za czyn wybitnego męstwa połączony z narażeniem życia.
- Krzyż Kawalerski (klasa III) – dowódcy lub innemu żołnierzowi za śmiały czyn bojowy lub osobiste męstwo w czasie akcji bojowej, a także osobom cywilnym za okazanie niezwykłego męstwa.
Krzyż Kawalerski może otrzymać także formacja walcząca – jej żołnierze mają wtedy prawo noszenia sznura orderowego. Według Centrum Weterana do lipca 2026 r. orderem odznaczono 193 osoby: 63 Krzyżem Komandorskim (w tym 4 pośmiertnie) i 130 Krzyżem Kawalerskim (w tym 47 pośmiertnie).
Kawalerowie z Wojsk Specjalnych
Wśród odznaczonych pośmiertnie są żołnierze Wojsk Specjalnych, którzy polegli poza granicami kraju. Krzyż Kawalerski otrzymali sierż. Paweł Legencki i sierż. Piotr Mikułowski (pierwsi polegli komandosi) oraz st. chor. szt. Mirosław „Miron” Łucki. Mjra Krzysztofa Woźniaka uhonorowano Krzyżem Komandorskim. Pośmiertnie Krzyże Kawalerskie dostali też weterani JW GROM Krzysztof „Kaśka” Kaśkos i Artur „Żuku” Żukowski, zabici w Iraku.
Order otrzymało też wielu innych żołnierzy Formozy, GROM-u i Lublińca. Sylwetki części z nich opisaliśmy w cyklu „Ludzie Wojsk Specjalnych” – m.in. Motyla, Sikora i Białego. O najnowszych nadaniach dla żołnierzy WS pisaliśmy w tekście „Ordery dla żołnierzy Wojsk Specjalnych”.
Kapituła i pamięć o kawalerach
Na straży honoru orderu stoi Kapituła: Kanclerz i pięciu członków powoływanych przez prezydenta spośród kawalerów na pięć lat. Pierwszą Kapitułę powołano 31 marca 2009 r., a akty powołania wręczono 15 maja 2009 r. – jak powstawała, opisaliśmy osobno. Kanclerzem Orderu jest gen. dyw. Andrzej Reudowicz — kawaler orderu od 5 maja 2011 r., na kanclerza powołany po raz pierwszy w 2011 r., ostatnio 2 marca 2022 r. Pozostałych członków obecnej Kapituły prezydent powołał 8 sierpnia 2024 r.
Kapituła opiniuje wnioski o nadanie orderu, które premier przedstawia prezydentowi, i sama może wystąpić z inicjatywą nadania. Ustawa przewiduje dwa rodzaje uchwał: o pozytywnym zaopiniowaniu wniosku albo stwierdzającą, że wniosek nie uzasadnia nadania, czyli opinię odmowną. Kapituła może też poprosić o uzupełnienie wniosku albo zaproponować inną klasę orderu. Obsługę administracyjną zapewnia jej Biuro Odznaczeń i Nominacji Kancelarii Prezydenta.
Jak wygląda to w praktyce, opisał w październiku 2026 r. „Portalowi Obronnemu” gen. Reudowicz. Kapituła prosi o dokumentację z misji przechowywaną w Dowództwie Operacyjnym — tym, które dowodzi polskimi kontyngentami za granicą — a najbardziej liczą się dla niej opinie uczestników wydarzeń i bezpośrednich dowódców. Dyskusja nad jednym wnioskiem trwa nawet półtorej godziny, a głosowanie jest tajne. Gdy członkowie Kapituły podzielą się głosami po równo, rozstrzyga głos kanclerza.
Oceniamy wysiłek, zaangażowanie, zagrożenie. Rozmawiamy o tym, czy czyn był bohaterski, czy kandydat wykazał się odwagą, czy doszło do poświęcenia.
gen. dyw. Andrzej Reudowicz, kanclerz Orderu Krzyża Wojskowego („Portal Obronny”, 28.10.2026)
Wnioski bywają odrzucane — na przykład gdy ktoś ruszył z pomocą zaatakowanym, ale dotarł na miejsce już po walce. „Było to więc zachowanie przyzwoite, ale nie było już bohaterstwa” — mówi kanclerz.
Od 2021 r. Centrum Weterana Działań poza Granicami Państwa wraz z Ordynariatem Polowym prowadzi projekt „Pamięć Orderu” – oznacza groby kawalerów specjalną grafiką. Centrum przygotowało też wystawę „MILITO PRO PATRIA – Walczę dla Ojczyzny”, przybliżającą historie odznaczonych.
Prezydent Andrzej Duda mówił o nim w 2019 r. krótko:
To współczesne Virtuti Militari. (…) To order za walkę.
Prezydent Andrzej Duda, 1 sierpnia 2019 r. (BBN)
I my, 20 lat po ustanowieniu orderu, przyłączamy się do tych słów uznania.
Lubliniec ma wśród kawalerów orderu swoich poległych
Chcesz kiedyś służyć w jednostce, której żołnierze noszą ten order? JWK. Cisi i Skuteczni to przewodnik kandydata do Jednostki Wojskowej Komandosów – od pierwszych kroków po selekcję.
Kup teraz = prosto do kasy, dostęp od razu po opłaceniu. 30 dni na zwrot.
Najczęstsze pytania
Kiedy ustanowiono Order Krzyża Wojskowego?
Ustawą z 18 października 2006 r. o zmianie ustawy o orderach i odznaczeniach. Przepisy weszły w życie 10 listopada 2006 r., a pierwsze ordery nadano postanowieniem z 11 listopada 2006 r.
Za co nadaje się Order Krzyża Wojskowego?
Za wybitne czyny bojowe połączone z wyjątkową ofiarnością i odwagą – w walce z terroryzmem w kraju albo podczas użycia Sił Zbrojnych RP poza granicami państwa w czasie pokoju.
Czym różni się Krzyż Kawalerski od Komandorskiego?
Krzyż Kawalerski (klasa III) nadaje się za śmiały czyn bojowy lub osobiste męstwo, także cywilom. Krzyż Komandorski (klasa II) – głównie dowódcom i oficerom za skuteczne dowodzenie, a podoficerom i szeregowym, którzy mają już Krzyż Kawalerski, za czyn wybitnego męstwa.
Ile osób odznaczono Orderem Krzyża Wojskowego?
Według Centrum Weterana do lipca 2026 r. – 193 osoby, w tym 51 pośmiertnie. Krzyża Wielkiego nie nadano.
Czy Order Krzyża Wojskowego to współczesne Virtuti Militari?
Tak nazwał go prezydent Andrzej Duda. Formalnie to odrębne odznaczenie, ale nazwą i podziałem na trzy klasy świadomie nawiązuje do Virtuti Militari.
Źródła
- Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o zmianie ustawy o orderach i odznaczeniach (Dz.U. 2006 poz. 1432)
- Prezydencki projekt ustawy, druk sejmowy nr 677 (Sejm V kadencji, 2006)
- Rozporządzenie Prezydenta RP z 21 października 2006 r. w sprawie wzorów i opisów orderów i odznaczeń (Dz.U. 2006 poz. 1445)
- Monitor Polski 2007 poz. 209 i 210, 2009 poz. 636, 2010 poz. 59, 2013 poz. 374 i 942 – postanowienia o nadaniu orderów
- Centrum Weterana Działań poza Granicami Państwa – Order Krzyża Wojskowego, projekt „Pamięć Orderu”
- Kancelaria Prezydenta RP (prezydent.pl) i Biuro Bezpieczeństwa Narodowego (bbn.gov.pl)
- „Polska Zbrojna”
- Ustawa z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2053 (art. 21, 22, 25a i 28) — uprawnienia, uchwały i skład Kapituły
- Kancelaria Prezydenta RP — Kapituły orderów: obecny skład Kapituły Orderu Krzyża Wojskowego i daty powołań
- Jarosław Rybak, „Najwybitniejsi z najbardziej bohaterskich. Dla nich ustanowiono Order Krzyża Wojskowego”, „Portal Obronny”, 28.10.2026 — wypowiedzi gen. Andrzeja Reudowicza o pracy Kapituły