Co ekstremalna służba robi z sercem. Fizjologia obciążeń, których nie widać

W 2021 roku francuscy kardiolodzy zbadali echokardiografem serca żołnierzy tuż po tym, jak ci skończyli morderczy, nieprzerwany wysiłek na obozie selekcyjnym. Wśród badanych było dwudziestu operatorów jednostek specjalnych. Obraz, który zobaczyli lekarze, był jednoznaczny: po skrajnym obciążeniu wszystkie cztery jamy serca – obie komory i oba przedsionki – pracowały przejściowo słabiej. Serce, najlepiej wytrenowany mięsień w ciele zawodowca, też się zajeżdża.

To jest artykuł o tym, co ekstremalna służba naprawdę robi z sercem. Nie w metaforze o „sercu wojownika”, tylko dosłownie: co dzieje się z mięśniem, naczyniami i rytmem, gdy człowiek działa w upale, na mrozie, na wysokości, bez snu i pod ciągłym stresem. Gdzie kończy się zdrowa adaptacja, a zaczyna uszkodzenie. I dlaczego selekcja oraz badania przesiewowe nie są biurokracją, tylko sitem, które ratuje życie. Opieramy się na świeżym polskim przeglądzie naukowym z Lekarza Wojskowego (2026) i badaniach, które on zbiera. To zarazem pierwszy odcinek serii „Co służba robi z ciałem”, w której układ po układzie pokazujemy fizjologię ekstremalnej służby – serce jest dopiero początkiem listy.

Serce się adaptuje – ale tylko do pewnego progu

Zacznijmy od dobrej wiadomości. Regularny, dawkowany wysiłek to dla serca trening jak każdy inny: mięsień się wzmacnia, komory adaptują się do większego obciążenia, organizm uczy się gospodarować tlenem i energią. To dlatego wytrenowany żołnierz ma niższe tętno spoczynkowe niż przeciętny cywil – jego serce robi tę samą pracę mniejszym nakładem.

Problem zaczyna się, gdy obciążenie przekracza zdolność regeneracji. Przegląd w Lekarzu Wojskowym nazywa to wprost: przy nadmiernym wysiłku pojawia się „przemijające upośledzenie funkcji mięśnia sercowego po wysiłku”. Wróćmy do badania z początku tekstu. Kluczowy niuans, który łatwo przeoczyć: przejściowe osłabienie serca wystąpiło u obu badanych grup – i u operatorów jednostek specjalnych, i u zwykłych podchorążych. Co więcej, część niekorzystnych zmian (pogorszenie funkcji rozkurczowej, większy rozrzut w pracy komory) pojawiła się wyłącznie u nieelitarnych. Elita nie była odporna na zmęczenie serca. Była tylko lepiej przed nim chroniona – dokładnie w tym miejscu, w które celuje wieloletni trening.

To pierwsza lekcja tego tekstu. Serce zdrowego, wytrenowanego człowieka wytrzyma ogromne obciążenie i wróci do normy. Ale ma próg, za którym adaptacja przechodzi w uszkodzenie – i ten próg zależy od tego, jak solidnie zbudowałeś fundament, zanim trafiłeś w warunki ekstremalne.

Czterej wrogowie serca w polu

Warunki, w których działają żołnierze, nie atakują serca pojedynczo. Zwykle nakładają się na siebie – i to ich kombinacja jest niebezpieczna. Przegląd rozkłada je na cztery główne czynniki.

Upał i odwodnienie

Gdy jest gorąco, organizm odsyła krew do skóry, żeby się schłodzić, a jednocześnie traci płyny z potem. Efekt: mniej krwi krąży, serce musi bić szybciej, żeby nadążyć. Odwodnienie nasila tę tachykardię i w skrajnym przypadku prowadzi do zapaści krążeniowej. Skalę zjawiska widać w danych populacyjnych, które przytacza przegląd: każdy wzrost temperatury otoczenia o 1 °C ponad wartość optymalną podnosi ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych o około 2,1%. W populacji osób starszych (powyżej 65. roku życia) krótkotrwały skok o 1 °C potrafi zwiększyć ryzyko incydentu nawet o jedną trzecią. To liczby o populacji ogólnej, nie o młodych żołnierzach – ale pokazują, jak potężnym obciążeniem dla krążenia jest sam upał.

Zimno

Mróz działa odwrotnie, ale równie groźnie. Naczynia w skórze się obkurczają, rośnie opór, który serce musi pokonać, więc rośnie ciśnienie i obciążenie lewej komory. Dla kogoś z nierozpoznanym nadciśnieniem to prosta droga do kłopotów. Zimno jest też silnym bodźcem dla układu współczulnego – tego samego, który odpowiada za reakcję „walcz albo uciekaj” – i, podobnie jak silny stres emocjonalny, może wyzwolić kardiomiopatię stresową, o której za chwilę.

Wysokość i niedobór tlenu

Na wysokości spada ciśnienie parcjalne tlenu, a tkanki zaczynają odczuwać jego brak. Serce reaguje natychmiast: przyspiesza i pompuje więcej krwi. Przy dłuższej ekspozycji rośnie hematokryt i lepkość krwi – a gęstsza krew to wyższe ryzyko zakrzepicy. Organizm broni się hormonalnie. W jednym z badań, które przywołuje przegląd (Morgan i wsp.), podczas ekstremalnego szkolenia przetrwaniowego stężenie hormonu DHEA-S wzrosło ponaddwukrotnie, a kortyzolu – hormonu stresu – ponadtrzykrotnie. Co ciekawe, żołnierze z korzystniejszym stosunkiem tych dwóch hormonów radzili sobie z zadaniami lepiej i słabiej odczuwali objawy dysocjacji. Hormonalny profil stresu realnie przekładał się na to, kto utrzymał głowę na karku.

Stres i brak snu

Przewlekły stres i deprywacja snu utrzymują organizm w stanie ciągłej gotowości. Układ współczulny nie schodzi z gazu i wyrzuca katecholaminy, a oś podwzgórze-przysadka-nadnercza wciąż podnosi poziom kortyzolu. Efekt widać w prostym wskaźniku: spada zmienność rytmu serca (HRV), czyli naturalna „elastyczność” tętna między uderzeniami. Niskie HRV to sygnał, że organizm jest przeciążony i traci zdolność adaptacji. Badania poligonowe pokazały, że wzrost kortyzolu przy niedoborze snu idzie w parze z pogorszeniem wydolności – i że parametry te wracają do normy dopiero po regeneracji. To argument, którego nie da się obejść: sen nie jest luksusem, jest częścią przygotowania.

Kiedy adaptacja staje się uszkodzeniem

Do tej pory mówiliśmy o przeciążeniu odwracalnym. Ale te same mechanizmy, doprowadzone do skrajności lub nałożone na ukrytą wadę, prowadzą do zdarzeń ostrych – takich, po których nie ma powrotu do normy.

Najtwardsze dane pochodzą z 25-letniego przeglądu wyników autopsji rekrutów, który cytuje Lekarz Wojskowy. Na 126 nagłych, nieurazowych zgonów aż u ponad połowy (51%) wykryto strukturalną wadę serca – najczęściej anomalię tętnicy wieńcowej, rzadziej zapalenie mięśnia sercowego czy kardiomiopatię przerostową. W tej samej pracy nagły zgon sercowy okazał się najczęstszą nieurazową przyczyną śmierci rekrutów. Kluczowe słowo brzmi: nierozpoznana. To były wady, o których zmarli najczęściej nie wiedzieli – do momentu, w którym ekstremalny wysiłek je ujawnił.

Do tego dochodzą zdarzenia wywołane samym stresem. Zespół takotsubo, czyli kardiomiopatia stresowa, to nagły wyrzut katecholamin, który tak silnie „ogłusza” lewą komorę, że obraz kliniczny przypomina zawał – mimo że tętnice wieńcowe są drożne. Liczba takich przypadków rośnie w okresach nasilonego stresu społecznego, w tym konfliktów zbrojnych. A w dłuższej perspektywie swoje żniwo zbiera trauma: wielka metaanaliza obejmująca ponad 335 tysięcy osób wykazała, że zespół stresu pourazowego (PTSD) istotnie podnosi ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, w tym zawału i udaru. Serce płaci rachunek za to, co przeszła głowa.

Jak wojsko broni serca swoich ludzi

Skoro zagrożenie jest realne, to jak się przed nim chronić? Przegląd wskazuje trzy linie obrony – i wszystkie trzy warto znać, jeśli myślisz o mundurze.

Pierwsza to selekcja i badania przesiewowe. Zanim żołnierz trafi w warunki ekstremalne, przechodzi wywiad, badanie fizykalne, a w grupach ryzyka – EKG i diagnostykę rozszerzoną. Tu pojawia się ważny szczegół techniczny: serce sportowca czy operatora wygląda w EKG inaczej niż serce cywila, bo trening zostawia w nim fizjologiczne zmiany. Żeby nie mylić zdrowej adaptacji z chorobą, opracowano tak zwane kryteria Seattle – zestaw reguł odczytu EKG u osób o wysokiej aktywności fizycznej. Ich skuteczność robi wrażenie: ograniczyły odsetek fałszywych alarmów do 3,7%, nie przepuszczając przy tym żadnego stanu zagrażającego życiu. Szczególnej uwagi wymagają żołnierze po 35. roku życia i wracający do służby po przerwie – u nich rośnie ryzyko bezobjawowej choroby wieńcowej, którą ekstremalny wysiłek może brutalnie ujawnić.

Druga to aklimatyzacja. Organizmu nie da się oszukać, ale da się go przygotować. Dwutygodniowy program stopniowych treningów w wysokiej temperaturze – zgodny z wytycznymi NATO – sprawia, że serce nie musi już kompensować upału gwałtownym wzrostem rzutu. Liczby pokazują, że sposób aklimatyzacji ma znaczenie: przemyślany protokół obniżał tętno wysiłkowe średnio o 11 uderzeń na minutę, podczas gdy zwykły trening tylko o 4. Analogicznie działa aklimatyzacja wysokościowa – powolne wchodzenie zamiast skoku na głęboką wodę.

Trzecia to pomiar i monitoring. Polskie wojsko ma tu własne narzędzia. Test ASET, opracowany w Lotniczej Akademii Wojskowej, sprawdza między innymi tolerancję przeciążeń u pilotów na torze 16 stacji. W badaniu Wochyńskiego widać, jak działa trening: po cyklu przygotowania ciśnienie skurczowe kadetów po wysiłku spadało (z niemal 155 do 144 mmHg), a odsetek ukończonych zadań rósł z 74% do ponad 87%. To jest twardy, mierzalny dowód, że serce da się przygotować do obciążeń, które na starcie je rozkładają.

Co to znaczy dla Ciebie, jeśli myślisz o selekcji

Z tego wszystkiego płynie jeden praktyczny wniosek. Serce nie jest workiem treningowym, który wytrzyma wszystko, bo „taki charakter”. Jest sprzętem o realnym progu wytrzymałości – i tak samo jak sprzęt wymaga sprawdzenia, przygotowania i regeneracji.

• Zrób badania, zanim zaczniesz je testować w polu. EKG, a przy jakichkolwiek objawach czy obciążonym wywiadzie rodzinnym – konsultacja kardiologiczna. Większość tragedii to nierozpoznane wady, nie brak hartu.
• Buduj fundament, nie tylko szczyty. To baza wytrzymałościowa decyduje, gdzie leży Twój próg między adaptacją a zmęczeniem serca. Elita z francuskiego badania nie była odporna – była lepiej przygotowana.
• Traktuj sen i regenerację jak trening. Deprywacja snu to nie „hardcore”, to obniżone HRV i gorsza wydolność. Parametry wracają dopiero po odpoczynku.
• Aklimatyzuj się stopniowo. Upał i wysokość wybaczają powolne wchodzenie, nie wybaczają pośpiechu.

Jeśli dopiero mierzysz się z wymaganiami sprawnościowymi, zacznij od konkretów: sprawdź, gdzie jesteś, na naszych kalkulatorach sprawnościowych, a bazę wydolnościową zbuduj według norm WF wojska. Serce przygotowane to nie kwestia szczęścia – to kwestia planu.

Ten tekst otwiera serię „Co służba robi z ciałem”. W kolejnych odcinkach bierzemy na warsztat słuch, mózg (skutki powtarzalnego podmuchu), kręgosłup i stawy, nerki oraz gospodarkę hormonalną – układ po układzie, zawsze na podstawie badań.

Najczęstsze pytania

Czy intensywny trening może uszkodzić zdrowe serce?

Pojedynczy, nawet bardzo ciężki wysiłek u zdrowego, wytrenowanego człowieka powoduje przejściowe osłabienie pracy serca, które ustępuje po regeneracji – to udokumentowano echokardiograficznie u żołnierzy po obozach selekcyjnych. Trwałe uszkodzenie grozi głównie wtedy, gdy ekstremalne obciążenie nakłada się na nierozpoznaną wadę serca albo gdy brakuje regeneracji. Dlatego badania przesiewowe i sensowne dawkowanie wysiłku są tak ważne.

Dlaczego młodzi, sprawni żołnierze nagle umierają na serce?

W większości takich przypadków przyczyną jest wcześniej nierozpoznana wada strukturalna serca – najczęściej anomalia tętnicy wieńcowej, rzadziej zapalenie mięśnia sercowego czy kardiomiopatia przerostowa. Ekstremalny wysiłek, upał czy odwodnienie działają jak wyzwalacz, który ujawnia problem istniejący od dawna. To główny powód, dla którego selekcja obejmuje diagnostykę kardiologiczną.

Co ekstremalne warunki – upał, mróz, wysokość – robią z sercem?

Upał i odwodnienie zmniejszają objętość krwi i zmuszają serce do szybszej pracy, grożąc zapaścią. Zimno obkurcza naczynia, podnosi ciśnienie i obciąża lewą komorę. Wysokość i niedobór tlenu przyspieszają tętno, zagęszczają krew i zwiększają ryzyko zakrzepicy. Najgroźniejsza jest kombinacja tych czynników nałożona na zmęczenie i brak snu.

Jak przygotować serce do wymagań służby?

Po pierwsze, wykonaj badania (EKG, a w razie potrzeby konsultację kardiologiczną), żeby wykluczyć ukrytą wadę. Po drugie, buduj szeroką bazę wytrzymałościową, która podnosi próg między adaptacją a przeciążeniem. Po trzecie, aklimatyzuj się stopniowo do upału i wysokości oraz traktuj sen i regenerację jako element treningu, a nie jego przeciwieństwo.

Czym są kryteria Seattle w badaniu EKG żołnierza?

To zestaw reguł odczytu EKG opracowany dla osób o wysokiej aktywności fizycznej. Pozwala odróżnić zmiany będące zdrową adaptacją treningową (np. wolniejsze tętno spoczynkowe) od rzeczywistych patologii grożących nagłym zatrzymaniem krążenia. Dzięki nim odsetek fałszywych alarmów spadł do 3,7% przy zachowaniu pełnej czułości w wykrywaniu stanów zagrażających życiu.

Źródła

• Owczarska A., Bigajski H., Banaś A. i in. – „Wpływ służby wojskowej w warunkach ekstremalnych na układ sercowo-naczyniowy: przegląd narracyjny”, Lekarz Wojskowy 2026;104(2):119-125 (Wojskowy Instytut Medyczny, open access, CC BY-NC-SA), DOI 10.53301/lw/214451.
• Charton i wsp. – „Exercise-Induced Cardiac Fatigue in Soldiers Assessed by Echocardiography”, Frontiers in Cardiovascular Medicine 2021 (badanie 2D-strain u operatorów jednostek specjalnych i podchorążych).
• Wochyński Z. – diagnostyka fizjologiczna i sprawnościowa pilotów wojskowych (test ASET), Frontiers in Physiology 2025 (Lotnicza Akademia Wojskowa, open access CC BY).
• Zdjęcie w nagłówku: żołnierze podczas 12-milowego marszu z plecakiem (konkurs E3B, Vicenza 2024). Fot. Pfc. Daely Goodwin, U.S. Army – domena publiczna. Zdjęcie ilustruje obciążenie wysiłkowe opisane w tekście i nie przedstawia polskich jednostek.
• Badania przywołane w przeglądzie: Morgan i wsp. (DHEA-S/kortyzol w stresie przetrwaniowym), Padhi i wsp. (PTSD a ryzyko sercowo-naczyniowe), Kahili i wsp. (zespół takotsubo), kryteria Seattle interpretacji EKG.