6 września swoje święto obchodzi Jednostka Wojskowa NIL — jedna z pięciu jednostek polskich Wojsk Specjalnych, stacjonująca w Krakowie. Nie jest kojarzona przede wszystkim z kinetyczną stroną operacji. Jej rolą jest wsparcie informacyjne, dowodzenie i łączność oraz zabezpieczenie logistyczne i medyczne działań specjalnych — to, dzięki czemu zespoły wykonujące zadania specjalne mogą działać w kraju i poza jego granicami. To dobry dzień, żeby przypomnieć, skąd się wzięła i czym właściwie jest.
Skąd się wzięła
Jednostkę sformowano 2 grudnia 2008 roku na podstawie Decyzji Nr PF-74 Ministra Obrony Narodowej. Nosiła wtedy nazwę opisową, oddającą jej rolę: Jednostka Wsparcia Dowodzenia i Zabezpieczenia Wojsk Specjalnych. Pomysłodawcą jej powołania był gen. bryg. Włodzimierz Potasiński, ówczesny dowódca Wojsk Specjalnych, który misję sformowania powierzył płk. Mariuszowi Skulimowskiemu — pierwszemu dowódcy jednostki.
Kolejne lata przyniosły trzy daty, które ułożyły jej dzisiejszą tożsamość. 25 czerwca 2009 — Decyzja Nr 208/MON nadaje jednostce patrona i ustanawia doroczne Święto. 12 maja 2010 — Decyzja Nr 173/MON przekazuje jej dziedzictwo tradycji Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej. 4 września 2010 — jednostka otrzymuje sztandar z rąk ministra obrony Bogdana Klicha; ufundowali go Wojewoda Małopolski i krakowskie Bractwo Kurkowe.
Nazwę, którą znamy dziś, jednostka przyjęła 1 października 2011 roku, przy okazji przeformowania na nowy etat. Od tego momentu jest po prostu Jednostką Wojskową NIL. Obecnie dowodzi nią płk Piotr Gomuła.
Patron — generał, który wrócił do kraju drogą lądową
Patronem jest gen. bryg. August Emil Fieldorf „Nil” — organizator i pierwszy dowódca Kedywu, czyli Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej AK. Urodził się w Krakowie 20 marca 1895 roku — w tym samym mieście, w którym stacjonuje dziś jednostka nosząca jego imię i pseudonim.
Warto rozbroić dwa nieporozumienia, bo powtarzają się często. Fieldorf nie był Cichociemnym — nie został zrzucony na spadochronie, lecz wrócił do okupowanego kraju drogą lądową, jako pierwszy emisariusz Rządu RP na Uchodźstwie i Naczelnego Wodza. To inna droga przerzutu i inna historia niż program Cichociemnych. Kedyw utworzono zaś 22 stycznia 1943 roku, rozkazem nr 84 gen. Stefana Roweckiego „Grota” — to osobna data.
Powojenne losy generała wyznaczają trzy przełomowe momenty. 7 marca 1945 roku został aresztowany przez NKWD pod przybranym nazwiskiem — nierozpoznany. Deportowano go w głąb ZSRR, gdzie przeszedł przez kolejne obozy; do Polski wrócił w 1947 roku. Aresztowany ponownie, tym razem przez UB, został 24 lutego 1953 roku stracony przez powieszenie w więzieniu mokotowskim, po sfingowanym procesie politycznym. Tę rocznicę upamiętnia się osobno, w lutym.
Dlaczego akurat 6 września
Data święta nie jest rocznicą powstania jednostki, utworzenia Kedywu ani śmierci patrona — wszystkie trzy wypadają kiedy indziej. Można ją natomiast wiązać z początkiem września 1940 roku, gdy Fieldorf dotarł do okupowanego kraju jako pierwszy emisariusz Rządu RP na Uchodźstwie i Naczelnego Wodza. Jeśli tak jest, święto upamiętniałoby nie dokonanie, lecz moment podjęcia zadania — ale tego uzasadnienia jednostka nigdzie nie podaje wprost.
⚠ Dla porządku: oficjalna strona jednostki podaje przy tym epizodzie samo „we wrześniu 1940 r.”, bez konkretnego dnia, i nie wyjaśnia wprost wyboru daty święta. Data 6 września pojawia się w opracowaniach historycznych, ale nie jest cytatem z decyzji MON. Traktujemy ją więc jako powszechnie podawaną datę dzienną, a nie jako bezpośrednio udokumentowane uzasadnienie wyboru dnia święta.
Czym się zajmuje
Oficjalnie komunikowany zakres zadań obejmuje zabezpieczenie informacyjne operacji specjalnych, dowodzenie i łączność, zabezpieczenie logistyczne i medyczne działań prowadzonych w kraju i za granicą, w układzie narodowym i sojuszniczym, a także stałą gotowość do rozwinięcia systemu wsparcia dowodzenia dla całego komponentu. Jednostka realizuje również zakupy sprzętu, uzbrojenia i elektroniki na potrzeby Wojsk Specjalnych oraz zadania zabezpieczenia finansowego i logistycznego związane z własną działalnością i z DKWS.
Nie znaczy to, że jej żołnierze nie bywają tam, gdzie strzelają — wykonywali zadania bojowe w Afganistanie, w ramach misji ISAF.
Szerzej o tym, jak ta praca wygląda w praktyce — od bezzałogowców po systemy łączności — pisaliśmy w osobnym tekście o roli NIL-u w strukturze Wojsk Specjalnych. Wątek dziedzictwa Kedywu rozwinęliśmy przy okazji rocznicy Decyzji 173/MON.
Jak wyglądały tegoroczne obchody
W 2026 roku uroczysty apel odbył się 4 września – a więc, tradycyjnie, nie dokładnie w dniu wyznaczonym decyzją. Zorganizowano go w koszarach przy ulicy Tynieckiej w Krakowie. Wręczono odznaczenia i nagrody wyróżniającym się żołnierzom oraz pracownikom cywilnym wojska, a przedstawiciele instytucji współpracujących z jednostką otrzymali pamiątkowe medale. Wśród uczestników był dr hab. Filip Musiał, dyrektor krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej – instytucji, która od lat współpracuje z NIL-em przy popularyzowaniu postaci patrona.
Podczas apelu odebrali też nagrody zwycięzcy nocnego marszu „Śladami gen. Nila”. To stały element tego dnia: zawody kończą się nad ranem, a dekoracja odbywa się przy okazji święta jednostki.
Tablica dla córki generała
Najważniejszym punktem tegorocznych obchodów było jednak coś innego. Przed apelem, na terenie jednostki, odsłonięto tablicę poświęconą Marii Fieldorf-Czarskiej – córce generała.
Miejsce nie jest przypadkowe. To właśnie tam 4 września 2009 roku wygłosiła ona swoje przesłanie do żołnierzy Wojska Polskiego. Tablicę odsłonięto dokładnie w siedemnastą rocznicę tamtego wystąpienia. Napis na kamieniu zaczyna się od słów „Będziesz miłował Polskę pierwszą po Bogu miłością”, a kończy zdaniem: „Pamiętamy o nim w sztafecie pokoleń!”. Maria Fieldorf-Czarska opisana jest na niej jako niestrudzona strażniczka pamięci Ojca.
To określenie nie jest kurtuazją. Przez dziesięciolecia dobijała się o wyjaśnienie okoliczności sądowego mordu na gen. Auguście Emilu Fieldorfie „Nilu” – dowódcy Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej, straconym w więzieniu na Mokotowie. Jednostka nosząca jego imię upamiętniła teraz jego córkę.
Obchody święta Jednostki Wojskowej NIL, Kraków, 4 września 2026. Fot. Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie.
Jak wyglądały obchody wcześniej
Święto ustanowiono w 2009 roku. Jeżeli zachowano od tego czasu coroczny ciąg, tegoroczne obchody są osiemnaste — punktem odniesienia jest relacja jednostki z 2015 roku, opisująca tamte uroczystości jako siódme z kolei.
Jak taki dzień wygląda, wiadomo najlepiej właśnie z tamtej relacji. W 2015 roku uroczystości odbyły się 11 września w krakowskim kompleksie koszarowym na Pychowicach: uroczysta zbiórka, wyróżnienia dla kadry i pracowników wojska, dekoracja zwycięzców marszu, który zakończył się nad ranem tego samego dnia. Wiązanki złożono wtedy w dwóch miejscach — pod pomnikiem patrona oraz pod pomnikiem gen. Włodzimierza Potasińskiego, tego samego, który tę jednostkę wymyślił, a który zginął w katastrofie smoleńskiej 10 kwietnia 2010 roku.
⚠ To opis konkretnego roku, nie stałego ceremoniału — program obchodów może się zmieniać. Warto też zauważyć, że uroczystości nie zawsze wypadają dokładnie 6 września: data z decyzji wyznacza święto, a nie termin zbiórki.
Z obchodów 2015 roku pochodzi zdanie, które przylgnęło do jednostki na lata. Dowodzący wówczas Komponentem Wojsk Specjalnych gen. bryg. Jerzy Gut powiedział, że żołnierze NIL-u stanowią „uszy i oczy” Wojsk Specjalnych — najczęściej działają w tle prowadzonych operacji, zabezpieczając całość komponentu w kluczowych obszarach.
Marsz związany ze świętem jednostki
Z pamięcią o patronie związany jest nocny marsz „Śladami gen. Nila — od zmierzchu do świtu”. Powstał trzy lata po ustanowieniu Święta Jednostki, ale od początku miał być z nim powiązany: jak podają organizatorzy, zamysłem było połączenie imprezy sportowej ze świętem jednostki tak, aby pokazać, z jakim wysiłkiem mierzą się żołnierze w środowisku górskim. Pierwsza edycja odbyła się w 2012 roku, z inicjatywy żołnierzy NIL-u, a w szczególności ówczesnego dowódcy — płk. dr. Mariusza Skulimowskiego.
Formuła jest prosta i bezlitosna. Jak opisują ją organizatorzy, start wypada o zachodzie słońca, a limit czasowy wyznacza wschód dnia następnego — cała trasa mieści się więc w jednej nocy. Mottem marszu jest „W Twojej głowie jest Twoja siła”. Organizatorzy podają też, że „trasy marszu oparto częściowo o miejsca, gdzie prowadzona jest weryfikacja do JWN” — czyli do Jednostki Wojskowej NIL. Skala jest przy tym spora: do tegorocznej edycji – na górskim dystansie blisko 49 kilometrów – zgłosiło się 420 osób, a ukończyło ją 280. ⚠ Organizator podaje trasę jako ok. 47–48 km; Instytut Pamięci Narodowej pisze o „prawie 49 km” – różnica mieści się w rozbieżności między wersjami trasy a pomiarem.
Nazwa Fundacji „Murawa” współbrzmi z historią tych gór. „Murawa” to kryptonim Obwodu AK Myślenice, wchodzącego w skład Inspektoratu Krakowskiego Okręgu Kraków AK. W 1944 roku działało tu Zgrupowanie Partyzanckie „Murawa”, z bazą leśną na północnym stoku Łysiny. Najintensywniejszy okres przypadł na wrzesień: 12 września stoczyło zwycięską bitwę, 13 września potyczkę w Czasławiu, 15 września na Lubomirze, a 16 września wymknęło się z niemieckiej obławy w paśmie Łysiny i Cietnia. W grudniu 1944 roku oddziały zgrupowania przeszły reorganizację w ramach 103. pułku strzelców podhalańskich AK.
Skala urosła przez te lata wyraźnie. W 2015 roku, przy czwartej edycji, na starcie stanęło 151 zawodników — reprezentacje niemal wszystkich jednostek specjalnych obok żołnierzy wojsk lądowych i sił powietrznych, policjantów, pograniczników i cywilów; współorganizatorem było wtedy Wojskowe Stowarzyszenie „Kultura – Turystyka – Obronność”.
XV edycja odbyła się w nocy z 28 na 29 sierpnia 2026 roku. Jak podaje krakowski oddział IPN, wystartowało w niej ponad 400 zawodników, a trasa liczyła 47 kilometrów przy łącznym przewyższeniu 2500 metrów, w Beskidzie Wyspowym i Makowskim; zapowiadaliśmy ją osobno. Termin marszu nie zawsze pokrywa się dokładnie z 6 września: w 2018 roku wypadał dokładnie tego dnia, w 2015 przypadał na noc przed uroczystą zbiórką. Marsz pozostaje związany z pamięcią o patronie i obchodami święta jednostki.
Powiązane wpisy
Źródła
- Decyzje MON — Nr PF-74 (sformowanie 2.12.2008), Nr 208/MON z 25.06.2009 (nadanie patrona i ustanowienie Święta Jednostki na 6 września), Nr 173/MON z 12.05.2010 (dziedzictwo tradycji Kedywu KG AK), sztandar 4.09.2010, przeformowanie 1.10.2011 — cytowane w zakładce „Tradycje” na stronie jednostki: nil.wp.mil.pl — Tradycje (dostęp 31.08.2026).
- Dowództwo — nil.wp.mil.pl — Kierownictwo (dostęp 31.08.2026).
- Obchody z 2015 r. („11 września 2015 roku, po raz siódmy odbyły się w Krakowie na Pychowicach…”) — zajawka na archiwalnej stronie głównej jednostki, kopia w Internet Archive. ⚠ Sam artykuł nie został zarchiwizowany — dostępna jest wyłącznie zapowiedź z listy aktualności, dlatego szczegóły przebiegu opieramy na komunikacie profilu Wojska Specjalne.
- Przebieg uroczystości 2015, wiązanki pod dwoma pomnikami i wypowiedź gen. bryg. Jerzego Guta — komunikat profilu Wojska Specjalne z 11.09.2015.
- Marsz — geneza, pierwsza edycja 2012, organizator i trasa: marsznila.pl (dostęp 31.08.2026). Relacja z IV edycji i liczba uczestników: „Śladami generała Nila – od zmierzchu do świtu”, polska-zbrojna.pl.
- XV Marsz (28–29.08.2026) — przebieg, liczba uczestników, dystans i przewyższenie: „XV nocny marsz śladami gen. Nila”, IPN Kraków (fotorelacja, 28.08.2026).
- Zgrupowanie Partyzanckie „Murawa” — przebieg walk we wrześniu 1944, baza na Łysinie, reorganizacja w ramach 103. psp AK: „Zwycięska bitwa »Murawy«”, przystanekhistoria.pl / IPN.
- Biografia patrona — aresztowanie przez NKWD 7.03.1945, powrót do Polski w 1947, egzekucja przez powieszenie 24.02.1953; utworzenie Kedywu rozkazem nr 84 gen. Stefana Roweckiego „Grota” z 22.01.1943: biogram gen. bryg. Augusta Emila Fieldorfa „Nila”, IPN.
- Obchody 2026 — Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Krakowie – relacja z apelu z okazji święta JW NIL (4 września 2026): przebieg uroczystości w koszarach przy ul. Tynieckiej, odsłonięcie tablicy Marii Fieldorf-Czarskiej, frekwencja marszu „Śladami gen. Nila”.
