35 lat. Tyle minęło od 16 maja 1991 roku — dnia, w którym Straż Graniczna po raz pierwszy stanęła na wartach zastępując odchodzące Wojska Ochrony Pogranicza. Przez trzy i pół dekady misja formacji zmieniała się razem z zagrożeniami: od kordonu paszportowego do kutrów patrolujących Bałtyk — i wspólnych ćwiczeń VBSS z operatorami Formozy i GROM-u.
Straż Graniczna w 2026 roku — skala i misja
Straż Graniczna zatrudnia dziś niemal 17 000 funkcjonariuszy i 3 500 pracowników cywilnych. Formacja chroni granicę lądową i morską — i jako jedna z nielicznych w Polsce posiada własną flotyllę jednostek pływających, zdolnych do operowania na Morzu Bałtyckim i Zalewie Wiślanym.
Straż Graniczna powstawała w 1990 roku — na podstawie ustawy z 12 października 1990 r. — w warunkach pokoju i transformacji ustrojowej. Dziś, po rosyjskiej agresji na Ukrainę i kilku incydentach z podmorską infrastrukturą krytyczną na Bałtyku, do zadań SG dołączyła ochrona kabli telekomunikacyjnych i gazociągów biegnących po dnie morskim.
Wschodnia flanka — inna twarz Straży Granicznej
Straż Graniczna to nie tylko Bałtyk. Formacja obejmuje osiem oddziałów rozmieszczonych wzdłuż całego obwodu granic Polski — od Morza Bałtyckiego przez granicę z Rosją, Litwą, Białorusią i Ukrainą aż po Karpaty i granicę z Niemcami. Na każdym z tych odcinków przez 35 lat kształtowały się różne oblicza tej samej misji.
Najbardziej obciążonym operacyjnie odcinkiem jest dziś granica białoruska — 418 km w zasięgu Podlaskiego Oddziału SG (Białystok). Od 2021 roku reżim Łukaszenki instrumentalizuje migrantów jako broń hybrydową: zorganizowane grupy są podwożone na granicę i kierowane na polskie patrole. W odpowiedzi wybudowano fizyczną zaporę na 186 km (stalowe przęsła, 5,5 m wysokości) oraz 206-kilometrową barierę elektroniczną wyposażoną w 3 000 kamer dzienno-nocnych i termowizyjnych. W samym 2025 roku odnotowano ponad 28 000 prób nielegalnego przekroczenia tej granicy.
Na południe od Podlasia — Nadbużański Oddział SG (Chełm) i Bieszczadzki Oddział SG (Przemyśl) — historia zatoczyła koło w 2022 roku, gdy granica z Ukrainą stała się jednym z największych korytarzy migracyjnych w powojennej historii Europy. Przez przejścia w zasięgu obu oddziałów przeszły miliony uchodźców wojennych. Funkcjonariusze SG w ciągu tygodni zmienili tryb pracy: z kontroli granicznej na koordynację pomocy humanitarnej.
Na północnym wschodzie — Warmińsko-Mazurski Oddział SG (Kętrzyn) — pilnuje 210 km granicy z rosyjskim Obwodem Kaliningradzkim i odcinka z Litwą. Po 2022 roku jest to jeden z najbardziej strategicznie wrażliwych odcinków granicy lądowej NATO na kontynencie.
To zestawienie pokazuje, z czym mierzy się Straż Graniczna w 2026 roku: na wschodzie — hybryda i zapora, na południu — presja migracyjna, na morzu — infrastruktura krytyczna. Trzy różne zagrożenia, jedna formacja, 35 lat ewolucji.
MOSG — dwa dywizjony, jeden Bałtyk
Morski Oddział Straży Granicznej z siedzibą w Gdańsku składa się z dwóch dywizjonów:
- Kaszubski Dywizjon Straży Granicznej — baza na Westerplatte w Gdańsku; dysponuje kutrami SG-111 i SG-215 zdolnymi do operacji na pełnym morzu
- Pomorski Dywizjon Straży Granicznej — Świnoujście; osłania zachodnią część polskiego Bałtyku i wyjście z Zatoki Pomorskiej
Lokalizacja Kaszubskiego Dywizjonu na Westerplatte — miejscu symbolicznym dla polskiej historii wojskowej — nie jest przypadkowa. Stąd startują patrole morskie monitorujące polskie wody terytorialne i morze przybrzeżne, stąd też wychodziły jednostki SG biorące udział w ćwiczeniu Strażnik Bałtyku 25.
Strażnik Bałtyku 25 — abordaż razem z Formozo i GROM-em
3 lutego 2025 roku Kaszubski Dywizjon SG wziął udział w ćwiczeniu Strażnik Bałtyku 25. W operacji uczestniczyły: Marynarka Wojenna RP z okrętem ORP Gen. T. Kościuszko, Brygada Lotnictwa MW z samolotem patrolowym M28B Bryza, Jednostka Wojskowa Formoza, Jednostka Wojskowa GROM oraz Urząd Morski w Gdyni — który udostępnił statek szkolny Zodiak II jako obiekt do ćwiczeń abordażowych.
Ćwiczenie miało na celu doskonalenie procedur działania oraz współpracy w zakresie reagowania na militarne i niemilitarne zagrożenia morskiej infrastruktury krytycznej.
Morski Oddział Straży Granicznej, 4.02.2025
Scenariusz zakładał zatrzymanie i przeszukanie jednostki podejrzanej o zagrożenie dla infrastruktury podmorskiej. Operatorzy JW Formoza i GROM wchodzili na pokład przy wsparciu kutrów SG — ćwicząc procedury VBSS (Visit, Board, Search and Seizure), czyli wejścia, przeszukania i przejęcia kontroli nad statkiem. To standard stosowany przez NATO wobec jednostek podejrzanych o łamanie embarga lub działania hybrydowe.
Wartość Strażnika Bałtyku 25 leży nie tylko w doskonaleniu technik abordażowych. Ćwiczenie przetestowało procedury dowodzenia i kanały łączności między formacją administracyjno-mundurową (SG) a jednostkami bojowymi — w scenariuszu poniżej progu artykułu 5 NATO. To właśnie ta szara strefa, między incydentem a otwartym konfliktem, jest dziś najtrudniejsza do obsadzenia w ochronie infrastruktury krytycznej.
Ustawa 2026 — prawo nadąża za zagrożeniem
W styczniu 2026 roku weszła w życie ustawa regulująca ochronę morskiej infrastruktury krytycznej na Bałtyku. Akt definiuje zakres odpowiedzialności poszczególnych służb — w tym Straży Granicznej — i tworzy ramy prawne dla wspólnych operacji z Marynarką Wojenną i Wojskami Specjalnymi. Formalnie SG może dziś działać ramię w ramię z MW i WS w oparciu o konkretne przepisy, nie tylko doraźne porozumienia.
Dla MOSG to istotna zmiana. Przed nową ustawą każda wspólna akcja z wojskiem wymagała odrębnych podstaw prawnych. Teraz protokół współdziałania jest określony z góry — co skraca czas reakcji i zmniejsza ryzyko prawne w sytuacji kryzysowej.
Rocznica na tle konferencji rządowej
Dzień przed 35. rocznicą — 15 maja 2026 roku — premier Donald Tusk, minister Kierwiński i gen. Bagan, wzięli udział w konferencji w Otwocku poświęconej szczelności granic i ochronie infrastruktury krytycznej. Symbolika jest czytelna: formacja, która powstawała w 1991 roku, by zastąpić wojsko na granicy, dziś powraca do ścisłej z nim współpracy — w innym kontekście geopolitycznym i z nowym katalogiem zadań.
Co to znaczy dla kandydata zainteresowanego Wojskami Specjalnymi?
Ćwiczenie Strażnik Bałtyku 25 pokazuje coś, o czym rzadko mówi się wprost: Wojska Specjalne nie działają w próżni. Formoza i GROM ćwiczą z SG, Marynarką Wojenną i Urzędem Morskim — bo współczesne zagrożenia hybrydowe wymagają spiętych ze sobą różnych instytucji.
Dla kogoś, kto myśli o służbie w WS lub formacjach pokrewnych, kilka wniosków jest praktycznych:
- MOSG to środowisko zbliżone do wojskowego — szkolenie morskie, procedury abordażowe, współpraca z MW i WS. Dla kandydatów z doświadczeniem morskim może być wartościową ścieżką.
- Infrastruktura krytyczna Bałtyku to priorytet do 2030 roku — zapotrzebowanie na operatorów z kompetencjami morskimi i hybrydowymi będzie rosnąć.
- VBSS to standard NATO — szkolenie w tym obszarze otwiera drzwi do współpracy z sojuszniczymi SOF.
35 lat — i co dalej?
Straż Graniczna weszła w drugi rok działania ustawy o morskiej infrastrukturze krytycznej, nowy rząd stawia ją w centrum dyskusji o bezpieczeństwie granic, a kolejna edycja Strażnika Bałtyku to kwestia czasu. Pytanie nie brzmi już „czy SG i WS będą ćwiczyć razem” — ale „jak szybko można zbudować spójny system operacyjny łączący formację graniczną z komandosami morskimi”.
Na odpowiedź na to pytanie 35-letnia Straż Graniczna ma tyle samo czasu co reszta Sojuszu — czyli mniej, niż wszyscy by chcieli.
Źródła
- Straż Graniczna — strona oficjalna [T1], strazgraniczna.pl [dostęp 16.05.2026]
- MOSG: Ćwiczenie Strażnik Bałtyku 25 [T1], morski.strazgraniczna.pl, 4.02.2025
- BIP MOSG — struktura organizacyjna [T1], bip.strazgraniczna.pl [dostęp 16.05.2026]
- SG: Zakończenie odbioru bariery elektronicznej na granicy PL–BY [T1], strazgraniczna.pl [dostęp 16.05.2026]
- Podlaski Oddział Straży Granicznej — strona oficjalna [T1], podlaski.strazgraniczna.pl [dostęp 16.05.2026]
