🎁 Odbierz -10% na pierwsze zamówienie. Zapisz się i zgarnij kod.
SOJUSZNICY

Selous Scouts (Rodezja) — tropiciele, pseudooperacje i ich cena

SOJUSZNICY ·
Selous Scouts istnieli niecałe siedem lat. Rodezyjska jednostka tropicieli i pseudooperacji, selekcja w Wafa Wafa, rajd na Nyadzonya i zarzuty, które zostały przy niej po wojnie. Historia z obu stron.
SilentHeroes
SilentHeroes
| 13 min czytania | Obserwuj nas w Google

Obserwuj nas w Google

Selous Scouts istnieli niecałe siedem lat, od listopada 1973 do 1980 roku. Oficjalnie była to rodezyjska jednostka tropicieli, a jej głównym narzędziem były pseudooperacje: grupy żołnierzy i byłych partyzantów udawały oddziały partyzanckie, żeby je wytropić i zniszczyć. Dla jednych to przykład skutecznej walki z partyzantką, dla drugich jednostka, która masakrowała uchodźców i rozwoziła zatrute ubrania.

Rodezja, czyli o co toczyła się wojna

11 listopada 1965 roku rząd Iana Smitha jednostronnie ogłosił niepodległość brytyjskiej kolonii Rodezji Południowej, żeby utrzymać władzę białej mniejszości. W połowie lat 70. około 277 tysięcy białych rządziło tam ponad sześcioma milionami Afrykanów, czyli biali stanowili około 4% ludności. Rada Bezpieczeństwa ONZ potępiła deklarację dzień później, a w grudniu 1966 roku nałożyła na Rodezję obowiązkowe sankcje.

Przeciw rządowi walczyły dwa ruchy niepodległościowe ze zbrojnymi skrzydłami: ZANU z partyzantką ZANLA, operującą głównie z Mozambiku, oraz ZAPU z ZIPRA, działającą głównie z Zambii. Wojnę w buszu (Bush War) zakończyło porozumienie z Lancaster House w 1979 roku i wybory, po których 18 kwietnia 1980 roku Rodezja stała się niepodległym Zimbabwe. Wojna kosztowała życie ponad 30 tysięcy ludzi, także w Mozambiku i Zambii.

Skąd wzięły się pseudooperacje

Pomysł nie był rodezyjski. Na Malajach i w Kenii w czasie powstania Mau Mau brytyjska policyjna Special Branch tworzyła tzw. pseudo gangs: grupy złożone z policjantów i przewerbowanych bojowników, które wchodziły między partyzantów jako swoi. Rodezyjczycy, w tym weterani kampanii malajskiej, przenieśli ten wzorzec do siebie.

Pierwsza próba policji, w październiku 1966 roku, nie przyniosła efektu. W styczniu 1973 roku Special Branch policji BSAP (British South Africa Police) wystawiła pierwszy stały zespół: dwóch czarnych policjantów i czterech przewerbowanych partyzantów. Zadziałało na tyle, że w listopadzie 1973 roku wojsko zleciło mjr. Ronowi Reid-Daly’emu zbudowanie z tego jednostki.

Reid-Daly nie był przypadkowym wyborem. W 1951 roku pojechał na Malaje w rodezyjskim szwadronie „C” Malayan Scouts, późniejszego SAS. W 1961 roku został pierwszym starszym podoficerem pułku (RSM) w nowo tworzonej Rhodesian Light Infantry, a potem oficerem tego pułku. Jednostkę nazwano od Fredericka Courteneya Selousa, XIX-wiecznego myśliwego, który zginął w 1917 roku w Afryce Wschodniej. Na zewnątrz miała uchodzić za jednostkę tropicieli. Podporządkowano jej nawet wojskową szkołę tropienia z Kariby.

Wafa Wafa: selekcja przez głód

Ośrodek selekcyjny stał nad jeziorem Kariba, w dolinie Zambezi. Nazwa Wafa Wafa znaczy w języku shona „nie żyję, nie żyję”. Według Reid-Daly’ego selekcję kończyło mniej więcej 15% kandydatów.

Żołnierze Rhodesian African Rifles ustawiają karabin maszynowy na łodzi na jeziorze Kariba, grudzień 1976

Kurs sprawdzał przede wszystkim, jak człowiek funkcjonuje bez jedzenia, w zmęczeniu i w buszu. Reid-Daly opisuje, że trzeciego dnia instruktorzy strzelali do pawiana i wieszali go na drzewie na widoku kandydatów, bez patroszenia. Piątego dnia, już zgniły, trafiał do kotła i był pierwszym prawdziwym posiłkiem kursu. Chodziło o to, żeby przyszły zwiadowca umiał przeżyć na tym, co znajdzie, tak jak partyzanci, za których miał się podawać.

Po selekcji przychodziło szkolenie z przetrwania w buszu, taktyki i organizacji partyzantki, a z czasem także skoki spadochronowe. Najważniejszą umiejętnością pozostawało tropienie: czytanie śladów ludzi w terenie, w którym kontakt z przeciwnikiem zaczynał się od odcisku buta.

Jak działała pseudogrupa

Na starcie jednostka liczyła około 120 ludzi. Wszyscy oficerowie byli biali, a czarni żołnierze mogli dojść początkowo najwyżej do stopnia colour sergeant. U szczytu, według różnych opracowań, Selous Scouts liczyli od około tysiąca do półtora tysiąca żołnierzy, w większości czarnych. Z czasem zwerbowano też około 800 przewerbowanych partyzantów, którym pensje wypłacała Special Branch.

Schemat był prosty, a wykonanie trudne. Grupa w mundurach i z bronią partyzantów wchodziła w rejon działania ZANLA albo ZIPRA. Czarni członkowie zespołu nawiązywali kontakt z mieszkańcami wiosek i z oddziałami, biali, jeśli byli w zespole, zostawali w ukryciu. Zebrane informacje trafiały do Special Branch, a zlokalizowany oddział rozbijały zwykle śmigłowcowe siły szybkiego reagowania (Fireforce), na które zwiadowcy naprowadzali. Jednostka miała własne, odgrodzone bazy, tzw. forty, m.in. w Mount Darwin.

Oficjalne rodezyjskie oceny przypisywały Selous Scouts, „bezpośrednio lub pośrednio”, 68% wszystkich partyzantów zabitych na terenie kraju. To liczba z oficjalnej oceny, a nie z niezależnego podsumowania, i obejmuje zabitych przez Fireforce na podstawie ich informacji.

Nyadzonya, 9 sierpnia 1976

Z czasem jednostka zaczęła działać także za granicą. Najgłośniejsza z tych akcji to operacja Eland. W nocy z 8 na 9 sierpnia 1976 roku z bazy wyjechało 84 żołnierzy Selous Scouts w Unimogach i opancerzonych samochodach Ferret, przebrane razem z pojazdami za żołnierzy mozambickiego FRELIMO. Część została po drodze jako osłona i przy moście na rzece Pungwe. Do obozu ZANU w Nyadzonya wjechało 72 z nich i otworzyło ogień do ludzi zebranych na placu apelowym. Napastnicy nie stracili nikogo, kilku zostało lekko rannych.

Spór o to, kogo zabito, trwa od 1976 roku, i każda strona ma własną liczbę:

  • Rząd Rodezji w pierwszym komunikacie podał 300 zabitych „terrorystów”. Reid-Daly przytacza później 1028 zabitych, 309 rannych i tysiąc zaginionych za wewnętrznym raportem ZANLA, zdobytym w 1977 roku.
  • UNHCR opisał Nyadzonya jako jedno z osiedli uchodźców z Zimbabwe położonych przy granicy. W raporcie dla Zgromadzenia Ogólnego podał, że zginęło około 800 mieszkańców.
  • Mozambik mówił o zabitych uchodźcach, w tym kobietach i dzieciach. Przed Radą Bezpieczeństwa ONZ przywołano słowa prezydenta Samory Machela o 875 zabitych uchodźcach w Nyadzonya.

Historycy Paul Moorcraft i Peter McLaughlin piszą, że prawie wszyscy ludzie w obozie byli nieuzbrojeni, ale wielu było przeszkolonymi partyzantami albo przechodziło szkolenie. Reid-Daly twierdzi, że większość zabitych stanowili młodzi mężczyźni w wieku poborowym. Nawet sympatyzujący z jednostką autor Peter Baxter przyznaje, że wśród ofiar musiały być kobiety i dzieci. Nyadzonya pozostaje najcięższym zarzutem wobec jednostki.

Później były kolejne akcje zewnętrzne, m.in. operacja Mardon w mozambickiej prowincji Gaza jesienią 1976 roku i operacja Vodka w grudniu 1978 roku: desant na więzienie ZIPRA w Mboroma w Zambii, z którego uwolniono więźniów.

Trucizny, cywile i kość słoniowa

Najpoważniejszy zarzut po wojnie dotyczy broni chemicznej i biologicznej. Historyk Glenn Cross w książce Dirty War (2017) opisuje program, w którym Special Branch pod nadzorem rodezyjskiego wywiadu CIO podrzucała partyzantom skażoną żywność, napoje, leki i odzież. Na ubrania nanoszono środki fosforoorganiczne, czyli pestycydy, które wchłaniają się przez skórę. Według Crossa program zabił setki ludzi. Ian Martinez, który opisywał go wcześniej, wskazuje, że zatrute rzeczy trafiały do partyzantów m.in. przez Selous Scouts, a ich bazy służyły jako zaplecze programu. Szef CIO Ken Flower pisał po wojnie o „wielu setkach” ofiar wśród rekrutów partyzantki.

Drugi zarzut dotyczy samych pseudooperacji. Ruch antyapartheidowy i strona nacjonalistyczna, powołując się m.in. na relacje dezerterów, oskarżały pseudogrupy o przemoc wobec cywilów, którą potem przypisywano partyzantom. Moorcraft i McLaughlin piszą, że pseudogrupy dokonywały też karnych okrucieństw wobec wiosek współpracujących z partyzantami. Zastrzegają zarazem, że zła sława jednostki była zasłużona tylko częściowo, bo większość jej żołnierzy wykonywała rutynowe zadania wojskowe. Życzliwy jednostce polski „Komandos” pisał w 1992 roku, że „w kilku przypadkach” grupy „symulowały ataki na białych farmerów i egzekucje na informatorach”, żeby uwiarygodnić się wśród infiltrowanych oddziałów. Ustawa o zwolnieniu z odpowiedzialności z 1975 roku (Indemnity and Compensation Act) chroniła przed procesami członków sił bezpieczeństwa za czyny popełnione „w dobrej wierze” przy zwalczaniu terroryzmu, wstecz do grudnia 1972 roku.

W 1979 roku pojawiły się zarzuty, że ludzie jednostki kłusują i handlują kością słoniową. Moorcraft i McLaughlin piszą, że Selous Scouts działali wtedy tak samodzielnie, że rozważano użycie SAS do ich powstrzymania. Ken Flower, cytowany przez tych samych autorów, nazwał ich po latach „próżnymi ekstrawertykami i psychotycznymi zabójcami”. Reid-Daly publicznie odrzucił tę ocenę.

Podsłuch, nagana i koniec bez parady

29 stycznia 1979 roku Reid-Daly znalazł w swoim gabinecie podsłuch. Dwa dni później, w kasynie RLI podczas obchodów święta pułku, publicznie zwymyślał dowódcę armii gen. por. Johna Hickmana. W czerwcu 1979 roku sąd wojskowy uznał go winnym niesubordynacji i ukarał naganą. W listopadzie 1979 roku odszedł ze służby i przekazał dowództwo ppłk. Patowi Armstrongowi.

W 1980 roku, gdy po wyborach władzę objęła ZANU Roberta Mugabego, Selous Scouts zostali zniesieni bez formalnego rozwiązania i bez ceremonii. Żołnierze wrócili do odznak pułków macierzystych. Część byłych zwiadowców przeszła do sił specjalnych Republiki Południowej Afryki.

Czego uczy przypadek Selous Scouts

Tropienie to podstawa, nie dodatek. Jednostka wyrosła z tropicieli i przez większość istnienia działała oficjalnie jako oddział tropicieli. Czytanie terenu i śladów było u nich warunkiem każdego kontaktu z przeciwnikiem.

Selekcja sprawdzała zachowanie w niedostatku. Wafa Wafa sprawdzała odporność na głód, zmęczenie i obrzydzenie, czyli warunki, w których pseudogrupa miała potem działać. Wymagania selekcji wynikały wprost z zadania.

Skuteczność taktyczna nie wygrała wojny. 68% w oficjalnej statystyce i rajdy za granicę nie zmieniły jej wyniku politycznego. Według Martineza rodezyjski wywiad i służby wojny psychologicznej wiedziały już w 1978 roku, że siły bezpieczeństwa wygrywają starcia, ale wojny wygrać nie mogą. Moorcraft i McLaughlin dodają, że tajemniczość jednostki i pozerstwo części jej ludzi ułatwiały partyzantom przedstawianie jej jako nowego Waffen-SS. Ochrona przed odpowiedzialnością karną i zarzuty zbrodni zostały przy jednostce. Działanie w przebraniu przeciwnika ma koszt, którego nie widać w meldunku po akcji.

Liczby zależą od tego, kto je podaje. W „Komandosie” z 1992 roku Selous Scouts byli jedyną rodezyjską jednostką, która „została legendą”, a o Nyadzonya czytamy, że „ponad 1000 terrorystów leżało zabitych”. W dokumentach ONZ to samo zdarzenie jest atakiem na osiedle uchodźców. Kto chce zrozumieć historię jednostki specjalnej, musi czytać obie wersje.

Polski ślad: jak o Selous Scouts pisano w Polsce

W Polsce Selous Scouts pojawili się w prasie wojskowej zaraz po 1989 roku. „Komandos” w numerze 10/1992 dał im dwustronicowy profil „Zwiadowcy Selousa” — ten sam, z którego pochodzą przytoczone wyżej słowa o „legendzie” i „ponad 1000” zabitych pod Nyadzonya. Ton był podziwiający: wątku trucizn ani kości słoniowej w tym tekście nie ma.

Jednostka wracała potem w piśmie jako punkt odniesienia. W numerze 3/1992 „Komandos” pisał, że po wojnie wielu byłych żołnierzy Rhodesian SAS i Selous Scouts wyjechało do RPA i trafiło do tamtejszych pułków zwiadowczych Recce. W numerze 5/1993 salwadorski oddział rozpoznawczy PRAL nazwał „kolegami po fachu” Selous Scouts, którzy też prowadzili operacje „pseudoterrorystyczne”. W 1/1996 Selous Scouts stoją na liście rodezyjskich formacji elitarnych obok Rhodesian SAS, Rhodesian Light Infantry i Greys Scouts, z odesłaniem do profilu sprzed czterech lat.

Najdalej sięga numer 7–8/2011, w tekście o namibijskim Koevoecie: jego twórca Dreyer miał według pisma budować jednostkę „na wzór rodezyjskich Selous Scouts”, choć wiedział, że to, co działało w Rodezji, w Namibii nie musi zadziałać. Polski czytelnik poznawał więc Selous Scouts przede wszystkim jako wzór techniki, a o kosztach tej techniki — dla cywilów i dla samej wojny — dowiadywał się znacznie później, z cytowanych tu książek i dokumentów.

Zobacz: archiwalny reportaż ITN z 1977 roku

Reportaż brytyjskiej telewizji ITN z marca 1977 roku: wywiad z mjr. Ronaldem Reid-Dalym w koszarach Inkomo. Materiał z epoki, w języku angielskim, udostępniony na prywatnym kanale YouTube. Pokazuje jednostkę tak, jak chciała się wtedy pokazać.

Etap terenowy polskiej selekcji

Na etapie terenowym polskich selekcji o wyniku decydują marsz z obciążeniem, stan stóp, sprzęt i jedzenie. Selekcja terenowa to przewodnik kandydata z planem przygotowania na 16 tygodni.

Zobacz Selekcję terenową →

Najczęstsze pytania

Kim byli Selous Scouts?

Jednostką armii Rodezji z lat 1973–1980, specjalizującą się w tropieniu i pseudooperacjach, czyli działaniu w przebraniu partyzantów. Założył ją i dowodził nią do 1979 roku Ron Reid-Daly.

Skąd nazwa Selous Scouts?

Od Fredericka Courteneya Selousa, XIX-wiecznego myśliwego i podróżnika, który zginął w 1917 roku w Afryce Wschodniej.

Czym jest pseudooperacja?

Działaniem, w którym żołnierze i przewerbowani bojownicy udają oddział przeciwnika, żeby zdobyć informacje i namierzyć prawdziwe oddziały. Brytyjczycy stosowali tę metodę na Malajach i w Kenii, Rodezja rozwinęła ją na dużą skalę.

Czy Nyadzonya był obozem uchodźców?

UNHCR uznawał go za osiedle uchodźców objęte pomocą ONZ i podał około 800 zabitych. Rodezja twierdziła, że był to obóz szkoleniowy ZANLA. Moorcraft i McLaughlin piszą, że prawie wszyscy w obozie byli nieuzbrojeni, ale wielu było przeszkolonymi partyzantami albo przechodziło szkolenie.

Czy Selous Scouts przeprowadzili rajd na Chimoio?

Nie. Atak na Chimoio w listopadzie 1977 roku (operacja Dingo) przeprowadzili spadochroniarze SAS i Rhodesian Light Infantry.

Źródła

Ilustracje: otwierająca — mapa obszarów operacyjnych rodezyjskich sił bezpieczeństwa w latach 70., oprac. Cliftonian na podstawie: J. Cilliers, Counter-Insurgency in Rhodesia (1984), licencja CC BY-SA 3.0; żołnierze Rhodesian African Rifles nad jeziorem Kariba, grudzień 1976, fot. Graham Wallace, CC0. Obie za Wikimedia Commons.

Powiązane wpisy

Dodaj komentarz

Komentarze są moderowane. Trzymajmy ton — bez wyzwisk, bez teorii spiskowych, bez ujawniania danych operatorów.

Zaloguj się