🎁 Odbierz -10% na pierwsze zamówienie. Zapisz się i zgarnij kod.
HISTORIA I PAMIĘĆ

11 listopada w Wojskach Specjalnych. Patroni i tradycje z lat 1914–1921

HISTORIA I PAMIĘĆ ·
Rowecki, Fieldorf i Puszczyński zaczynali w Legionach i POW, Oszek w marynarce, a potem walczył we flotyllach i w powstaniu śląskim. Kim byli w latach 1914–1921 ludzie, których imiona i tradycje noszą dziś JW AGAT i JW NIL.
SilentHeroes
SilentHeroes
| 9 min czytania | Obserwuj nas w Google

Obserwuj nas w Google

Tradycje polskich Wojsk Specjalnych kojarzą się z Armią Krajową, Cichociemnymi i Powstaniem Warszawskim. To prawda, ale niecała. Kilku ludzi, których imiona albo tradycje noszą dziś jednostki i zespoły WS, zaczynało służbę ćwierć wieku wcześniej: w Legionach, w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), w Marynarce Wojennej i w walkach o granice w latach 1918–1921. Na 11 listopada warto zobaczyć, kim byli wtedy.

Patron i tradycje — dwie różne decyzje

Minister Obrony Narodowej może nadać jednostce imię patrona albo przekazać jej dziedzictwo tradycji dawnej formacji. To dwie odrębne decyzje: patron daje jednostce imię, a dziedzictwo tradycji wiąże ją z konkretnym oddziałem z przeszłości. Ramę wyznacza decyzja nr 229/MON z 11 sierpnia 2004 r. w sprawie dziedziczenia i kultywowania tradycji oręża polskiego. Na jej podstawie GROM dziedziczy tradycje Cichociemnych (decyzja 119/MON z 4 sierpnia 1995 r.), NIL nosi imię gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila” (208/MON z 25 czerwca 2009 r.), a AGAT — imię gen. Stefana Roweckiego „Grota” (160/MON z 24 maja 2012 r.).

Pełną mapę tych decyzji, jednostka po jednostce, zebraliśmy w tekście o Dniu Flagi w Wojskach Specjalnych. Tu interesuje nas co innego: życiorysy czterech ludzi sprzed 1921 roku: dwóch patronów całych jednostek (AGAT i NIL), patrona Zespołu Wsparcia JW AGAT oraz dowódcy oddziału, którego tradycje przejął Zespół Szturmowy C tej jednostki. Zespoły to pododdziały w strukturze JW AGAT, nie osobne jednostki. Nie wszyscy patroni WS należą do tego pokolenia, bo gen. Włodzimierz Potasiński (Formoza) i ppłk Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz” (Centrum Szkolenia WS) to już inne pokolenie.

Stefan Rowecki „Grot” — patron JW AGAT

Generał Stefan Rowecki Grot, komendant główny Armii Krajowej i patron JW AGAT

Urodzony w 1895 r. w Piotrkowie Trybunalskim, w lutym 1914 r. przeszedł przez zieloną granicę do zaboru austriackiego, na kurs Drużyn Strzeleckich w Rabce. Z kolejnego kursu trafił prosto do Legionów. Pierwsze wojenne Boże Narodzenie spędził w bitwie pod Łowczówkiem, a w lipcu 1916 r. walczył z 5. Pułkiem Piechoty Legionów pod Kostiuchnówką, w największej bitwie Legionów. Za zasługi w Legionach otrzymał swój pierwszy Order Virtuti Militari.

Po kryzysie przysięgowym i internowaniu w Beniaminowie zgłosił się w 1918 r. do Polskiej Siły Zbrojnej, bo chciał się dalej uczyć wojska. Po kursie fortyfikacyjnym i minerskim w Modlinie, jako niespełna 23-letni porucznik, wykładał w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej. W grudniu 1919 r. ukończył Szkołę Wojenną Sztabu Generalnego, a w 1920 r. dowodził wywiadem Frontu Południowo-Wschodniego oraz grupy uderzeniowej gen. Edwarda Rydza-Śmigłego podczas Bitwy Warszawskiej. Wojnę z bolszewikami zakończył jako major.

Dwadzieścia lat później ten sam oficer był Komendantem Głównym Związku Walki Zbrojnej, a po przekształceniu ZWZ w 1942 r. — dowódcą Armii Krajowej. Jednostka Wojskowa AGAT, która dziedziczy tradycje Oddziału Dywersji Bojowej „Agat” z Kedywu (Kierownictwa Dywersji) Komendy Głównej AK, przyjęła jego imię w 2012 r. Ojcem chrzestnym sztandaru jednostki został wnuk generała, Stefan Mielczarski.

August Emil Fieldorf „Nil” — patron JW NIL

Generał August Emil Fieldorf „Nil”, patron JW NIL — portret sprzed 1939 roku

Krakowianin, rocznik 1895. Od 1912 r. w krakowskim „Strzelcu”, gdzie ukończył szkołę podoficerską. W sierpniu 1914 r. zgłosił się na Oleandrach i przeszedł szlak I Brygady Legionów — także Łowczówek, gdzie został ranny. Za walkę pod Hulewiczami w 1916 r. otrzymał w 1923 r. Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari.

Po kryzysie przysięgowym wcielono go do armii austro-węgierskiej i wysłano na front włoski. We wrześniu 1918 r. przyjechał do Krakowa na urlop i już na front nie wrócił. Wstąpił do POW, a 31 października 1918 r. rozbrajał Austriaków w Krakowie. W listopadzie był już w odtwarzanym 5. Pułku Piechoty i walczył z Ukraińcami pod Przemyślem i Lwowem. Potem przyszły Wilno w kwietniu 1919 r., Dyneburg na przełomie 1919 i 1920 r. oraz bitwy pod Warszawą i nad Niemnem w 1920 r.

W czasie okupacji Fieldorf kierował Kedywem, pionem dywersji Komendy Głównej AK. Jednostka Wojskowa NIL nosi jego imię od 2009 r., a decyzją nr 173/MON z 12 maja 2010 r. przejęła dziedzictwo tradycji Kedywu KG AK. Losy generała po 1945 r. — aresztowanie, proces i egzekucję w 1953 r. — opisaliśmy w 70. rocznicę jego śmierci.

Tadeusz Puszczyński „Konrad Wawelberg” — Zespół Wsparcia AGAT

Oddział Dywersyjny kpt. Tadeusza Puszczyńskiego „Wawelberga” w Pyskowicach, czerwiec 1921 roku

Rówieśnik Roweckiego; według monografii JW AGAT Ryszarda Byliny przyjaźnili się od czasów szkolnych w Piotrkowie Trybunalskim. Od 1914 r. w Legionach, od 1915 r. w Polskiej Organizacji Wojskowej, w 1918 r. Komendant Naczelny POW okupacji austriackiej. W listopadzie 1918 r. wstąpił do Wojska Polskiego, w wojnie z bolszewikami został ranny. Od sierpnia 1920 r. organizował i szkolił oddziały dywersyjne POW na Górnym Śląsku.

Nocą z 2 na 3 maja 1921 r. jego Grupa Destrukcyjna przeprowadziła akcję „Mosty”, która sparaliżowała niemieckie działania i poprzedziła wybuch III powstania śląskiego. Szczegóły akcji są w osobnym tekście na 105. rocznicę. JW AGAT przedstawia go jako patrona swojego Zespołu Wsparcia, a jego imię nosi także 13. Śląska Brygada Obrony Terytorialnej.

Robert Oszek — tradycje Zespołu Szturmowego C AGAT

Kapitan Robert Oszek, dowódca w III powstaniu śląskim — fotografia z 1922 roku

Jedyny w tej czwórce, który nie był legionistą. Urodzony w 1896 r. w Zabrzu, jako młody chłopak zaciągnął się na okręt wielorybniczy, a potem służył w niemieckiej marynarce cesarskiej. Zdezerterował z armii niemieckiej, by wstąpić do polskiej Marynarki Wojennej, a w 1920 r. walczył z bolszewikami we flotyllach pińskiej i dnieprzańskiej. Został odznaczony dwukrotnie Krzyżem Walecznych oraz Virtuti Militari. W III powstaniu śląskim utworzył oddział szturmowy z byłych marynarzy, wyposażony w samochód pancerny „Korfanty”.

Decyzją nr 97/MON z 26 czerwca 2019 r. Zespół Szturmowy C JW AGAT przejął dziedzictwo tradycji „Oddziału Szturmowego kpt. Roberta Oszka” (1921). To przejęcie tradycji oddziału, nie nadanie imienia patrona. W historii jednostki z Gliwic spotykają się więc trzy wątki: legionowy Roweckiego, śląski z 1921 r. i okupacyjny z Kedywu.

Cichociemni, którzy walczyli już w latach 1918–1921

Ten sam wątek wraca w GROM-ie. Cichociemni to 316 żołnierzy zrzuconych do okupowanej Polski w latach 1941–1944. W 2018 r., w stulecie niepodległości, dowódca JW GROM płk Mariusz Pawluk podczas uroczystości na Powązkach, w czasie zjazdu rodzin Cichociemnych, wskazał 37 z nich — tych, którzy walczyli o niepodległość już w latach 1918–1921. O tym, co znaczy formalne dziedzictwo Cichociemnych w GROM-ie, piszemy w tekście o 31 latach tej tradycji.

Weterani i 11 listopada

Dzisiejsze jednostki WS obchodzą to święto nie tylko apelem. W 2018 r. pomysłodawcami akcji „Walczymy dla Niepodległej. Mila dla weterana” byli żołnierze JW Formoza, wspierani przez stowarzyszenie KRS Formoza, w którym działają m.in. byli komandosi jednostki. Żołnierze WS i weterani poszkodowani na misjach wyruszyli 20 października w dwuosobowych kajakach Wisłą z Krakowa; mieli przepłynąć około 900 km i dotrzeć do Gdyni 11 listopada. Włączyło się Dowództwo Komponentu Wojsk Specjalnych oraz jednostki NIL, AGAT i GROM. „Weterani to nasi bracia. Razem służymy dla Niepodległej” — mówił Kacper, żołnierz Formozy.

W 1918 r. Rowecki, Fieldorf, Puszczyński i Oszek służyli w wojsku odradzającego się państwa: w szkole podchorążych, w POW, w nowo formowanych pułkach i w marynarce. Jednostki, które dziś noszą ich imiona albo tradycje ich oddziałów, powstały blisko sto lat później.

Tradycja to jedno, nabór to drugie

Każda z tych jednostek prowadzi dziś własny nabór. Przewodniki Silent Heroes opisują historię, wymagania i drogę kandydata do GROM-u, JWK, Formozy i AGAT-u.

Zobacz przewodniki →

Najczęstsze pytania

Którzy patroni jednostek Wojsk Specjalnych walczyli w Legionach?

Gen. Stefan Rowecki „Grot” (patron JW AGAT), gen. August Emil Fieldorf „Nil” (patron JW NIL) i Tadeusz Puszczyński „Konrad Wawelberg” (przedstawiany przez JW AGAT jako patron jej Zespołu Wsparcia). Wszyscy trzej wstąpili do Legionów w 1914 r.

Czy GROM dziedziczy tradycje 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej gen. Sosabowskiego?

Nie. GROM dziedziczy tradycje Cichociemnych Spadochroniarzy AK na mocy decyzji 119/MON z 4 sierpnia 1995 r. Imię gen. Sosabowskiego nosi 6. Brygada Powietrznodesantowa, która nie należy do Wojsk Specjalnych.

Która jednostka WS ma tradycje z walk o granice po 1918 roku?

JW AGAT. Jej Zespół Szturmowy C dziedziczy tradycje oddziału szturmowego kpt. Roberta Oszka z III powstania śląskiego (decyzja 97/MON z 2019 r.), a jako patrona Zespołu Wsparcia jednostka przedstawia dowódcę Grupy Wawelberga z 1921 r.

Co robił gen. Fieldorf w listopadzie 1918 roku?

31 października 1918 r. jako członek POW rozbrajał Austriaków w Krakowie, a w listopadzie wstąpił do odtwarzanego 5. Pułku Piechoty i walczył z Ukraińcami pod Przemyślem i Lwowem.

Źródła

  • Anna Zechenter, „Stefan Rowecki”, Instytut Pamięci Narodowej — ipn.gov.pl
  • „August Emil Fieldorf «Nil»”, broszura IPN — ipn.gov.pl (PDF)
  • Paweł Sztama, „Stał prosto, o łaskę nie prosił”, Polska Zbrojna, 2020 (Fieldorf w 1919–1920, w tym walki pod Warszawą i nad Niemnem) — polska-zbrojna.pl
  • „13. Śląska Brygada Obrony Terytorialnej ma już 5 lat”, IPN Katowice, 2023 — katowice.ipn.gov.pl
  • „Robert Oszek (1896–1938) – żołnierz Niepodległej”, IPN, 2019 — ipn.gov.pl
  • Decyzja nr 160/MON z 24 maja 2012 r. w sprawie przejęcia dziedzictwa tradycji i nadania imienia patrona Jednostce Wojskowej AGAT, Dz. Urz. MON 2012 poz. 189
  • Decyzja nr 97/MON z 26 czerwca 2019 r. w sprawie przejęcia dziedzictwa tradycji przez Zespół Szturmowy „C” Jednostki Wojskowej AGAT — infor.pl
  • JW AGAT — Tradycje i Dziedziczenie tradycji (sztandar, rodzice chrzestni, patroni zespołów), agat.wp.mil.pl; JW NIL — Patron i tradycje (decyzje 208/MON z 25 czerwca 2009 r. i 173/MON z 12 maja 2010 r.), nil.wp.mil.pl
  • Piotr Orłowski, „Znaczenie dziedziczenia tradycji cichociemnych spadochroniarzy Armii Krajowej przez Jednostkę Wojskową GROM”, Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka 2024, nr 2 (decyzja 119/MON z 4 sierpnia 1995 r.)
  • Ryszard Bylina, „Siła i ogień”, Difin 2021 (decyzje MON dla JW AGAT, przyjaźń Puszczyńskiego i Roweckiego)
  • Ewa Korsak, „Gdy przeszłość spotyka się z przyszłością”, Polska Zbrojna, 2018 — polska-zbrojna.pl
  • Magdalena Kowalska-Sendek, „Mila dla weterana: komandosi i weterani w kajakach”, Polska Zbrojna, 2018 — polska-zbrojna.pl
  • Hubert Królikowski, „Wojskowa Formacja Specjalna GROM im. Cichociemnych Spadochroniarzy AK 1990–2000”, Gdański Dom Wydawniczy, Gdańsk 2001 (faksymile decyzji 119/MON, sztandar 1996)

Zdjęcia: domena publiczna, Wikimedia Commons — gen. Stefan Rowecki (T. Szarota, „Stefan Rowecki «Grot»”, PWN 1985); gen. August Emil Fieldorf (S. Broniewski, „Całym życiem”, Warszawa 1983); Oddział Dywersyjny „Wawelberg”, Pyskowice 1921 („PPS. Wspomnienia 1918–1939”, Warszawa 1987); kpt. Robert Oszek (Archiwum IPN).

Dodaj komentarz

Komentarze są moderowane. Trzymajmy ton — bez wyzwisk, bez teorii spiskowych, bez ujawniania danych operatorów.

Zaloguj się