W cyklu o zagranicznych jednostkach specjalnych opisaliśmy już brytyjski SAS, amerykańską Deltę, DEVGRU i duński Frømandskorpset. Tym razem formacja, od której zaczęła się cała ta kategoria wojska: US Army Special Forces, w Polsce znana jako Zielone Berety. Jej dziesiąta grupa ma z polskimi komandosami wspólną historię — i sięga ona dalej niż pierwsza zagraniczna misja GROM.
6 lipca 1995 roku w rezydencji ministra spraw wewnętrznych w Warszawie dwóch amerykańskich żołnierzy dostało Krzyże Zasługi za Dzielność. Po raz pierwszy żołnierze armii Stanów Zjednoczonych otrzymali polskie odznaczenie tej klasy. Kapitan Otis McGregor i sierżant John Donovan służyli w 10. Grupie Sił Specjalnych — formacji, którą w Polsce zna się pod nazwą „Zielone Berety”. Odznaczono ich za to, co zrobili dla polskich komandosów na Haiti.
Dlaczego akurat dziesiąta
Haiti leży w strefie odpowiedzialności 7. Grupy Sił Specjalnych. Z GROM-em poleciała jednak dziesiąta. Powód wyjaśnił dziennikarzowi „Komandosa” podpułkownik Manuel Diemer, zastępca dowódcy 10. Grupy:
Tak, ale to nasi żołnierze towarzyszyli jednostce GROM podczas misji na Haiti ze względu na to, że jest to oddział europejski a my znamy kulturę europejską, a część nawet mówi po polsku.
Zapytany o to, skąd w amerykańskiej jednostce ludzie mówiący po polsku, Diemer cofnął się o cztery dekady:
Do tej pory mamy wielu takich żołnierzy, imigrantów lub synów imigrantów — na przykład chorąży Panek, który był również na Haiti. Można powiedzieć, że to właśnie dzięki m.in. takim ochotnikom z państw byłego bloku wschodniego powstała 10. Grupa.
To nie była kurtuazja wobec gospodarzy. Tak wyglądał początek tej jednostki.
Ustawa, która wpuściła Europę Wschodnią do amerykańskich sił specjalnych
30 czerwca 1950 roku Kongres uchwalił ustawę znaną jako Lodge Act — przepis pozwalający werbować do armii amerykańskiej cudzoziemców, przede wszystkim mieszkańców Europy Wschodniej. Werbunek ruszył rok później. Zakładano, że znaczącą część przyszłych sił specjalnych stanowić będą rodowici Europejczycy. Kilkuset ochotników z państw za żelazną kurtyną weszło tą drogą do armii USA.
Dwa lata później powstała jednostka, która miała ich wykorzystać. 10. Grupa Sił Specjalnych została sformowana 19 maja 1952 roku i aktywowana 11 czerwca 1952 w Fort Bragg w Karolinie Północnej. Zadanie było konkretne: prowadzić wojnę partyzancką na tyłach wojsk radzieckich w Europie. Człowiek, który urodził się w Polsce, na Węgrzech czy w Czechosłowacji, znał język, teren i odruchy miejscowych lepiej niż jakikolwiek Amerykanin po kursie.
Stąd bierze się zdanie Diemera. Grupa od początku miała ukierunkowanie europejskie i ściągała cudzoziemców — choć nigdy nie składała się z nich w większości. Dlaczego w 1994 roku posłano z polskimi komandosami akurat ją, a nie formację odpowiedzialną za ten region, wiemy wyłącznie z jego relacji: miał o tym przesądzić europejski charakter oddziału, znajomość europejskich realiów i obecność żołnierzy mówiących po polsku.
Burza „Gordon” i Krzyże Zasługi za Dzielność
GROM działał na Haiti od 15 listopada do 13 grudnia 1994 roku w ramach operacji Uphold Democracy. Pięćdziesięciu jeden szturmowców chroniło osoby wizytujące wyspę i zorganizowało własną bazę w Mariani, trzydzieści pięć kilometrów od Port-au-Prince. W trakcie misji przez region przeszła tropikalna burza „Gordon”. McGregor i Donovan wyróżnili się wtedy, pomagając polskim żołnierzom — i za to, osiem miesięcy później, dostali odznaczenia w Warszawie.
Delegacja przyleciała ze Stuttgartu samolotem C-12. Przewodził jej generał brygady Michael A. Canavan, dowódca Dowództwa Operacji Specjalnych w Europie. Odznaczenia wręczyli minister spraw wewnętrznych Andrzej Milczanowski, któremu GROM wówczas podlegał, oraz minister obrony narodowej Zbigniew Okoński. Przy tej samej okazji Diemer awansował na podpułkownika, a oznaki nowego stopnia przypięli mu generał Canavan i pułkownik Sławomir Petelicki.
Polak w Zielonych Beretach
Ten sam numer „Komandosa” przyniósł relację Polaka, który na początku lat osiemdziesiątych trafił do Zielonych Beretów i służył w grupie dywersyjno-rozpoznawczej. Opisał w niej, jak wyglądał werbunek emigrantów z Europy Wschodniej i pierwsze sześć tygodni szkolenia rekruckiego — od liczenia pompek w kurzu po zasadę, że grupa jest ważniejsza niż ktokolwiek z osobna.
Relacja jest o tyle istotna, że pokazuje mechanizm z drugiej strony. Lodge Act wygasł w 1959 roku, ale droga, którą otworzył, pozostała: Amerykanie nadal szukali w swoich szeregach ludzi stamtąd. Trzydzieści lat po uchwaleniu ustawy ktoś z Polski nadal mógł wejść do tej formacji.
Gdzie dziś stoi 10. Grupa
W 1995 roku jednostka była w trakcie przeprowadzki. Drugi batalion przeniósł się z Fort Devens w Massachusetts do Fort Carson w Kolorado we wrześniu 1994, trzeci w lipcu 1995, a dowództwo grupy 15 września 1995 roku — kończąc dwudziestosiedmioletnią obecność w Massachusetts. Jeden batalion pozostał po drugiej stronie Atlantyku, w Stuttgarcie. Dokładnie to opisywał Diemer w rozmowie opublikowanej we wrześniowym numerze: kwatera i dwa bataliony w Kolorado, jeden w Niemczech.
Współpraca z polskimi Wojskami Specjalnymi nie skończyła się na Haiti. W 2009 roku żołnierze 10. Grupy prowadzili wspólne szkolenie JCET z Jednostką Wojskową Komandosów. Wiosną 2022 roku komandosi z Lublińca ćwiczyli pięć tygodni w Fort Carson podczas operacji „Shadows in the Night”. A od 2023 roku Amerykanie mają pod Krakowem Camp Miron — pierwszą stałą bazę swoich sił specjalnych w Polsce, nazwaną imieniem poległego komandosa z Lublińca.
Siedemdziesiąt lat po tym, jak Kongres otworzył amerykańskim siłom specjalnym drzwi dla ochotników ze Wschodu, ich spadkobiercy stacjonują w Balicach.
GROM, który poleciał na Haiti, miał wtedy cztery lata
Pierwsza zagraniczna misja jednostki była dopiero początkiem. GROM: Droga do Elity prowadzi od pomysłu Petelickiego przez Haiti i Bałkany po dzisiejszych operatorów – z nazwiskami, datami i kulisami, których nie ma w komunikatach.
Kup teraz = prosto do kasy, dostęp od razu po opłaceniu. 30 dni na zwrot.
Powiązane wpisy
Najczęstsze pytania
Czy „Zielone Berety” to to samo co polskie zielone berety?
Nie. „Zielone Berety” to potoczna nazwa US Army Special Forces — amerykańskiej formacji, której żołnierze noszą zielony beret od 1961 roku. W Polsce ciemnozielony beret nosi Jednostka Wojskowa Komandosów i jest to odrębna tradycja, bez związku z amerykańską.
Czym był Lodge Act?
Ustawą z 30 czerwca 1950 roku (Public Law 597), która pozwoliła armii Stanów Zjednoczonych werbować cudzoziemców — przede wszystkim mieszkańców Europy Wschodniej. Weszła w życie u progu zimnej wojny i dała amerykańskim siłom specjalnym ludzi znających języki i realia krajów, w których mieli działać. Przepis wygasł w 1959 roku.
Ile jest grup sił specjalnych w armii USA i czym się różnią?
Każda grupa ma przypisany region odpowiedzialności. 10. Grupa odpowiada za Europę, 7. za Amerykę Środkową i Południową, 5. za Bliski Wschód. Podział nie jest sztywny: Haiti leżało w strefie siódmej, a pojechała dziesiąta, bo to ona miała ludzi mówiących po polsku.
Czy 10. Grupa działa dziś w Polsce?
Amerykańskie siły specjalne mają pod Krakowem Camp Miron — pierwszą stałą bazę tego typu w Polsce. Polskie i amerykańskie jednostki prowadzą wspólne szkolenia od lat: od kursów JCET z 2009 roku po ćwiczenia komandosów z Lublińca w Fort Carson wiosną 2022.
Źródła
- „Komandos” nr 9/1995, s. 3–6 — relacja z uroczystości odznaczenia z 6 lipca 1995 roku, wywiad z ppłk. Manuelem Diemerem (zastępcą dowódcy 10. Grupy) oraz tekst „Szkoła diabłów”. Wszystkie cytaty i nazwiska uczestników ceremonii pochodzą z tego numeru.
- US Army Special Operations Command — historia 10. Grupy Sił Specjalnych: werbunek mieszkańców Europy Wschodniej na podstawie Lodge Act, przeniesienie batalionów i dowództwa do Fort Carson w latach 1994–1995. ⚠ Strona dowództwa datuje uchwalenie ustawy na 1951 rok — w tekście podajemy datę z samej ustawy.
- Public Law 597, „An Act to provide for the enlistment of aliens in the Regular Army”, 81. Kongres, 2. sesja — ustawa Lodge–Philbin, uchwalona 30 czerwca 1950 roku; limit początkowo 2500 cudzoziemców, później rozszerzony, a po pięciu latach służby z honorowym zwolnieniem gwarantowane obywatelstwo USA.
- US Army Center of Military History — rodowód 10. Grupy: sformowanie 19 maja 1952 roku i aktywacja 11 czerwca 1952 w Fort Bragg.
- Centrum Weterana Działań Poza Granicami Państwa — plakat „Operacje Wojsk Specjalnych: Uphold Democracy, Haiti 1994″: daty rotacji GROM, liczebność kontyngentu, baza w Mariani, pomoc po burzy „Gordon”.
