Marsylia-Marignane, 26 grudnia 1994 roku, godzina 17:12. Żandarmi ruszają do szturmu na stojącego na płycie Airbusa A300 linii Air France. Na pokładzie od dwóch dni siedzi czterech terrorystów Zbrojnej Grupy Islamskiej (GIA) i około 170 zakładników. O 17:29 jest po wszystkim: porywacze nie żyją, pasażerowie wychodzą tylnymi drzwiami.
Siedemnaście minut na płycie lotniska zrobiło z GIGN jedną z najbardziej rozpoznawalnych jednostek kontrterrorystycznych świata. Ale żeby zrozumieć, czym ona jest, trzeba zacząć od rzeczy mniej filmowej: GIGN nie jest ani wojskiem w polskim rozumieniu, ani policją. To żandarmeria — i to tłumaczy prawie wszystko w jej historii.
Cestas, Clairvaux, Monachium. Skąd wziął się GIGN
Francuska żandarmeria sama wskazuje w swojej historii dwa dramatyczne porwania zakładników, które pokazały, że zwykłe jednostki nie radzą sobie z takimi sytuacjami. Pierwsze wydarzyło się w lutym 1969 roku w Cestas pod Bordeaux: ojciec, który stracił prawo do opieki, zabarykadował się z dziećmi i sprawa skończyła się śmiercią jego i dzieci. Drugie — 21 września 1971 roku w więzieniu Clairvaux, gdzie dwaj osadzeni wzięli zakładników i zabili pielęgniarkę oraz strażnika.
Zapalnikiem był jednak wrzesień 1972 roku i zamach na olimpijczyków izraelskich w Monachium. Po nim w krótkim czasie kraje Europy Zachodniej zaczęły budować wyspecjalizowane jednostki do odbijania zakładników. We Francji zrobiła to żandarmeria.
Siedemnastu żandarmów i dwie jednostki o tej samej nazwie
Początki GIGN są bardziej zawiłe, niż podaje większość opracowań, bo na starcie były dwie grupy. W październiku 1973 roku w szwadronie spadochronowym w Mont-de-Marsan powstała jednostka interwencyjna, która jako pierwsza otrzymała nazwę Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale. Równolegle w Maisons-Alfort pod Paryżem formowano zespół pod dowództwem porucznika Christiana Prouteau — 3 grudnia 1973 roku zajął on swoje koszary.
Na starcie było ich siedemnastu, licząc z dowódcami. W marcu 1974 roku przeprowadzili pierwszą akcję — w Ecquevilly obezwładnili uzbrojonego mężczyznę, który zabarykadował się w domu. 16 kwietnia 1974 roku obie jednostki dostały nazwy GIGN 1 (Maisons-Alfort) i GIGN 4 (Mont-de-Marsan), od numerów regionów wojskowych. W czerwcu 1976 roku jednostkę z Mont-de-Marsan rozwiązano, a część jej ludzi przeszła do Maisons-Alfort. Od tego czasu jest jeden GIGN.
W 1982 roku jednostka — licząca wtedy 70 żandarmów — przeniosła się do koszar w Satory pod Wersalem. Tam ma siedzibę do dziś.
Żandarm, nie policjant
Tu leży najczęstszy błąd w polskich tekstach o GIGN: nazywanie go „francuską policją antyterrorystyczną”. Francja ma dwie siły porządku publicznego. Policja narodowa odpowiada głównie za miasta, a Żandarmeria narodowa za pozostałą część kraju. Żandarmeria jest siłą o statusie wojskowym — jej członkowie są żołnierzami.
Ustawa z 3 sierpnia 2009 roku podporządkowała żandarmerię ministrowi spraw wewnętrznych, który odpowiada za jej organizację i użycie, ale potwierdziła jej wojskowy charakter i miejsce w siłach zbrojnych. GIGN jest więc jednostką wojskową, którą dysponuje resort spraw wewnętrznych.
Policyjnym odpowiednikiem GIGN jest RAID. Zasadniczo każda z jednostek działa w swojej strefie, ale po zamachach z 13 listopada 2015 roku Francja przyjęła krajowy schemat interwencji, przedstawiony 19 kwietnia 2016 roku. W nagłej i poważnej sytuacji interwencja może wyjść poza podział na strefy policji i żandarmerii.
Loyada, 1976: pierwszy strzał symultaniczny
3 lutego 1976 roku bojownicy Frontu Wyzwolenia Wybrzeża Somalijskiego porwali w Dżibuti — wtedy jeszcze terytorium francuskim — autobus szkolny z dziećmi francuskich wojskowych i zawieźli go do Loyady, przy granicy z Somalią. Po kilku godzinach negocjacji zespół GIGN dowodzony przez Prouteau przeprowadził szturm. Zaczął się od tir simultané, czyli jednoczesnego strzału kilku snajperów do porywaczy.
Wszyscy porywacze zginęli. Z 31 dzieci, które były w autobusie, dwoje zginęło. Strzał symultaniczny GIGN zastosował wtedy po raz pierwszy. To ten sam rok, w którym Izraelczycy przeprowadzili operację w Entebbe.
Ouvéa, 1988: operacja, o którą Francja spiera się do dziś
22 kwietnia 1988 roku kanaccy bojownicy o niepodległość Nowej Kaledonii zaatakowali posterunek żandarmerii w Fayaoué na wyspie Ouvéa. Zginęli żandarmi, a szesnastu innych przetrzymywano w grocie Gossanah. 5 maja ruszyła operacja „Victor”: GIGN pod dowództwem kapitana Philippe’a Legorjusa, żołnierze 11. pułku „Choc”, Commando Hubert i spadochroniarze żandarmerii z EPIGN.
Wszyscy zakładnicy przeżyli. Zginęło 19 Kanaków i dwóch żołnierzy. Po akcji pojawiły się oskarżenia, że część Kanaków zabito już po poddaniu się. Legorjus opisał tę operację w książkach, a w 2011 roku Mathieu Kassovitz nakręcił o niej film „L’Ordre et la Morale”.
Marignane, 1994: siedemnaście minut na płycie
24 grudnia 1994 roku w Algierze czterech terrorystów GIA weszło na pokład Airbusa A300 lotu Air France 8969. Na pokładzie było ponad 220 pasażerów i 12 członków załogi. Część zakładników zwolniono jeszcze w Algierze, ale porywacze zabili tam trzy osoby: algierskiego policjanta, wietnamskiego dyplomatę i Yannicka Beugneta, młodego pracownika ambasady Francji.
W nocy z 25 na 26 grudnia Algieria pozwoliła samolotowi odlecieć. Wylądował w Marsylii-Marignane około 3:30 z około 170 osobami na pokładzie. Według ówczesnego premiera Édouarda Balladura porywacze chcieli dolecieć do Paryża. Najczęściej przywoływana hipoteza mówi, że zamierzali rozbić samolot o wieżę Eiffla. Francuzi grali na zwłokę: brak paliwa służył za pretekst, żeby zatrzymać maszynę na ziemi.
Szturm ruszył o 17:12. Dowodził nim Denis Favier, wówczas w stopniu chef d’escadron, czyli majora. Żandarmi weszli trzema drzwiami, a o 17:29 akcja się skończyła. Żaden zakładnik nie zginął podczas szturmu. Rannych zostało dziewięciu żandarmów GIGN i trzech członków załogi.
Favier zrobił potem pełną karierę: w latach 2013–2016 był dyrektorem generalnym całej żandarmerii narodowej.
Dammartin-en-Goële, 2015: dwie akcje, jedno popołudnie
9 stycznia 2015 roku bracia Kouachi, sprawcy zamachu na redakcję „Charlie Hebdo”, zabarykadowali się w drukarni w Dammartin-en-Goële. Właściciela zwolnili wcześniej, a jeden z pracowników przez ponad osiem godzin ukrywał się w budynku i przekazywał informacje SMS-ami. Kiedy bracia wyszli z budynku, GIGN ich zastrzelił. Ukryty pracownik przeżył.
Akcja w Dammartin zaczęła się o 16:55. O 17:10 w Paryżu, przy Porte de Vincennes, RAID razem z paryską BRI wszedł do sklepu Hyper Cacher, gdzie Amedy Coulibaly przetrzymywał zakładników. Rano RAID stał jeszcze w Dammartin jako wsparcie GIGN — to była strefa żandarmerii, więc prowadził GIGN. Jedno popołudnie pokazało w praktyce podział na strefy.
Dziś: tysiąc ludzi i czternaście anten
Obecny GIGN to inna jednostka niż ta z Maisons-Alfort. 1 września 2007 roku połączono w jedno dawny GIGN, spadochroniarzy z EPIGN, żandarmów z ochrony prezydenta (GSPR) i grupę bezpieczeństwa GISA. 1 sierpnia 2021 roku, w ramach reformy nazwanej GIGN 3.0 — to nazwa reorganizacji, a nie nowej formacji — jednostka przejęła pełne dowództwo nad regionalnymi antenami — siedmioma we Francji kontynentalnej (Tuluza, Dijon, Orange, Tours, Nantes, Reims, Caen) i siedmioma na terytoriach zamorskich.
Razem to około tysiąca osób — w Satory i w czternastu antenach. Trzon tworzą trzy piony: szturmowy (Force Intervention), rozpoznawczy (Force Observation Recherche) i ochronny (Force Sécurité Protection). Sekcje szturmowe specjalizują się m.in. w działaniach płetwonurków i skokach spadochronowych. Do tego dochodzą wsparcie, przewodnicy psów i negocjatorzy.
Dewiza jednostki brzmi „S’engager pour la vie” — angażować się dla życia. Do 40-lecia w 2014 roku GIGN uwolnił — według francuskiego MSW — ponad 600 zakładników. Od 1 listopada 2025 roku dowodzi nim pułkownik Benoît Villeminoz.
Dwustu chętnych, dwudziestu w jednostce
Do GIGN nie da się trafić z cywila. Zgłaszać mogą się wyłącznie czynni żandarmi w wieku 24–34 lat — oficerowie w stopniu porucznika i podoficerowie. Według dossier żandarmerii opisującego nabór z 2021 roku chętnych jest około 200 rocznie, a miejsc — około dwudziestu. Zanim ktoś zostanie żandarmem, musi zdać egzamin wstępny; kandydaci na podoficerów przechodzą na nim sprawdzian EPG — tor przeszkód z symulacją walki, mierzony na czas, w którym u mężczyzn wynik gorszy niż 4:31 eliminuje. Swój czas możesz porównać z tą skalą w kalkulatorze testu EPG.
Testy trwają tydzień i odbywają się w maju i czerwcu, w trzech grupach. Kandydat pływa, maszeruje 8 km z 11-kilogramowym plecakiem, w mniej niż trzy godziny pokonuje trasę z mapą i kompasem do 17 punktów, przechodzi nocną próbę w wodzie o temperaturze około 10°C, tor przeszkód, wspinaczkę i skok z mostu na linie. Na końcu staje przed dziewięcioma instruktorami.
Około 50 osób przechodzi na ośmiotygodniowy pre-staż, od października do grudnia. Zostaje mniej więcej dwudziestu — w 2021 roku dziewiętnaście. Potem jest rok szkolenia: techniki interwencji, kurs instruktorów komandosów w wojskach lądowych, spadochroniarstwo, strzelanie wyborowe na długie dystanse.
Szkolenie kończy „strzał zaufania”: kandydat strzela z 15 metrów ostrą amunicją do glinianego rzutka przypiętego do kamizelki kuloodpornej kolegi. Pod koniec 2025 roku po drugiej stronie stanął sam dowódca: przyszły członek jednostki strzelał do płytki, którą Villeminoz trzymał przed sobą. W GIGN służą również kobiety.
Lotnisko we Francji, maj 2010. GIGN i polscy kontrterroryści
Najbliżej GIGN w Polsce jest nie GROM, tylko Centralny Pododdział Kontrterrorystyczny Policji „BOA”. Obie jednostki należą do sieci ATLAS — europejskiej platformy jednostek interwencyjnych, która powstała nieformalnie w 2001 roku jako odpowiedź na zamachy z 11 września, a w 2008 roku została sformalizowana decyzją Rady UE. W 2017 roku skupiała 38 jednostek.
W dniach 23–30 maja 2010 roku na lotnisku we Francji odbyło się szkolenie w ramach ATLAS zorganizowane przez GIGN. Uczono się odbijania zakładników z samolotów — na Boeingach 747 i 777 oraz Airbusach A320 i A340, z użyciem platform szturmowych HARAS i MARS. Brali w nim udział funkcjonariusze BOA. Bartosz Jagodziński pisze o nim w „Przeglądzie Bezpieczeństwa Wewnętrznego”: „Było to pierwsze ćwiczenie polskich antyterrorystów zakrojone na tak szeroką skalę”.
W październiku 2018 roku obie jednostki wzięły udział w tym samym ćwiczeniu ATLAS Common Challenge, choć w różnych scenariuszach: BOA z partnerami z państw bałtyckich uwalniała pasażerów pociągu metra w Warszawie, a GIGN ćwiczył szturm na porwany samolot na lotnisku w Teruel w Hiszpanii. Wcześniej, w 2016 roku, BOA i GROM ćwiczyły z sojusznikami z ATLAS w Warszawie.
Jest też drugi, mniej oczywisty most: żandarmeria. Polska Żandarmeria Wojskowa od 2007 roku była partnerem Europejskich Sił Żandarmerii (EUROGENDFOR), a od 2013 roku jest ich pełnym członkiem. Francuska żandarmeria, do której należy GIGN, współtworzyła tę organizację.
Dlaczego GIGN to nie „francuski GROM”
Porównanie kusi, bo obie jednostki mają opinię elity i obie zaczynały od odbijania zakładników. Ale różnica jest zasadnicza. GROM jest jednostką Wojsk Specjalnych podległą MON i działa także poza granicami kraju, w operacjach wojskowych. GIGN jest jednostką żandarmerii, którą dysponuje minister spraw wewnętrznych, a jego podstawowym polem działania jest terytorium Francji — od Satory po antenę w Gujanie. Jeśli szukać polskiego odpowiednika z tej samej półki zadań, to bliżej mu do BOA.
GIGN to żandarmeria. A jak powstawał GROM?
Polska jednostka specjalna ma zupełnie inną historię niż francuska. GROM: Droga do Elity prowadzi od pomysłu Petelickiego po dzisiejszych operatorów – z nazwiskami, datami i kulisami, których nie ma w komunikatach.
Kup teraz = prosto do kasy, dostęp od razu po opłaceniu. 30 dni na zwrot.
Powiązane wpisy
Najczęstsze pytania
Czym jest GIGN i komu podlega?
GIGN (Groupe d’intervention de la Gendarmerie nationale) to jednostka interwencyjna francuskiej Żandarmerii narodowej, utworzona w 1974 roku. Żandarmeria ma status wojskowy, ale od ustawy z 3 sierpnia 2009 roku podlega ministrowi spraw wewnętrznych. Siedziba jednostki mieści się w Satory pod Wersalem.
Czym GIGN różni się od RAID?
GIGN należy do żandarmerii, RAID do policji narodowej. Zasadniczo GIGN działa na obszarze odpowiedzialności żandarmerii, a RAID w strefie policji, głównie w miastach. Od 2016 roku krajowy schemat interwencji pozwala w nagłej i poważnej sytuacji wyjść poza ten podział.
Jak dostać się do GIGN?
Tylko jako czynny żandarm w wieku 24–34 lat. Z około 200 kandydatów rocznie po tygodniu testów i ośmiotygodniowym pre-stażu zostaje mniej więcej dwudziestu, którzy przechodzą roczne szkolenie.
Co wydarzyło się w Marignane w 1994 roku?
26 grudnia 1994 roku GIGN odbił samolot Air France porwany w Algierze przez czterech terrorystów GIA. Szturm trwał od 17:12 do 17:29. Porywacze zginęli, żaden zakładnik nie zginął podczas akcji, rannych zostało dziewięciu żandarmów i trzech członków załogi.
Czy GIGN współpracuje z polskimi jednostkami?
Tak, w ramach europejskiej sieci ATLAS, do której należy polska BOA. W maju 2010 roku GIGN zorganizował we Francji szkolenie z odbijania samolotów, w którym uczestniczyli funkcjonariusze BOA.
Czy GIGN to odpowiednik GROM?
Nie do końca. GROM jest jednostką Wojsk Specjalnych podległą MON, działającą także w operacjach za granicą. GIGN to jednostka żandarmerii w dyspozycji ministra spraw wewnętrznych. Zadaniami bliżej mu do policyjnej BOA.
Źródła
- Gendarmerie nationale — GIGN : 50 ans d’histoire (13.06.2024): Cestas i Clairvaux, Monachium jako zapalnik, Mont-de-Marsan i Maisons-Alfort, 17 żandarmów, Ecquevilly, nazwy GIGN 1 i GIGN 4, rozwiązanie jednostki w Mont-de-Marsan, Satory od 1982
- B. Haberbusch, La question des origines, le GIGN est-il né à Cestas en février 1969 ?, Histoire et Patrimoine des Gendarmes nr 5 (2013), PDF: sprawy z Cestas i Clairvaux
- Gendarmerie nationale — historia GIGN: reorganizacja z 1 września 2007
- Gendarmerie nationale — GIGN 3.0 i anteny GIGN: reforma z 1 sierpnia 2021, 14 anten, liczebność
- Gendarmerie nationale — Sélection et formation (05.09.2022) oraz strona tradycji GIGN: warunki naboru, testy, pre-staż, roczne szkolenie, strzał zaufania, dewiza, siły jednostki
- Gendarmerie nationale — objęcie dowództwa przez płk. Benoît Villeminoza (1.11.2025); 20 minutes (03.12.2025): dowódca jako cel strzału zaufania
- Senat Francji — raport do ustawy nr 2009-971 z 3 sierpnia 2009 o żandarmerii narodowej: podporządkowanie MSW, status wojskowy
- Gendarmerie nationale — prezentacja krajowego schematu interwencji (19.04.2016)
- INA — 1976, la prise d’otages de Loyada: porwanie autobusu, ofiary, uwolnieni zakładnicy
- Zgromadzenie Narodowe — raport informacyjny nr 4596 i INA — 1988, la prise d’otages d’Ouvéa: operacja „Victor”, liczba ofiar
- Gendarmerie nationale — 26 décembre 1994 : l’assaut spectaculaire du GIGN à Marignane (25.12.2021): przebieg porwania i szturmu, godziny, ranni
- INA Sudorama — Détournement d’un Airbus d’Air France: lądowanie w Marignane, hipoteza celu w Paryżu
- Pałac Elizejski — kondolencje prezydenta Mitterranda po śmierci Yannicka Beugneta (26.12.1994)
- Zgromadzenie Narodowe — przesłuchanie gen. Denisa Faviera jako dyrektora generalnego żandarmerii (2013)
- Zgromadzenie Narodowe — komisja śledcza w sprawie zamachów z 2015 roku, protokół nr 6: Dammartin-en-Goële i Hyper Cacher
- MSW Francji — wystąpienie ministra Bernarda Cazeneuve’a na 40-lecie GIGN (2014): liczba uwolnionych zakładników
- Rada UE — dokument ST 11828/2017 o sieci ATLAS (PDF): geneza z 2001 roku, decyzja 2008/617/WSiSW, 38 jednostek
- B. Jagodziński, Współpraca służb i formacji specjalnych, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” nr 14/2016 oraz wykaz ćwiczeń Centrum Antyterrorystycznego ABW (archiwum): szkolenie BOA w ramach ATLAS we Francji, 23–30 maja 2010
- The Defense Post (11.10.2018): scenariusze ATLAS Common Challenge 2018
- EUROGENDFOR — Żandarmeria Wojskowa pełnym członkiem: status partnera od 2007, członkostwo od 2013
- Zdjęcie główne: snajper GIGN w śmigłowcu EC145 żandarmerii — fot. Domenjod, licencja CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)
