Colleville w Normandii, 6 czerwca 1944 roku. Na plażę Sword schodzi 177 Francuzów z 1. Batalionu Fusiliers Marins Commandos — ludzie Philippe’a Kieffera, walczący w składzie brytyjskiego 4. Commando.
Pół wieku później Francja miała już kilka jednostek do zadań specjalnych, ale każda podlegała swojemu rodzajowi sił zbrojnych. Jedno dowództwo dla wszystkich powstało dopiero w 1992 roku, po wojnie w Zatoce Perskiej: Commandement des opérations spéciales, w skrócie COS. To model zupełnie inny niż polski — i dlatego warto go znać.
Kieffer i 177 z plaży Sword
Batalion Kieffera powstał w czasie wojny w Wielkiej Brytanii, wśród Francuzów walczących po stronie aliantów, i szkolił się razem z Brytyjczykami. W Normandii walczył w składzie brytyjskiego 4. Commando. Rano 6 czerwca 1944 roku jego 177 żołnierzy wylądowało pod Colleville. Mieli zdobyć kasyno w Ouistreham — punkt oporu w niemieckich umocnieniach wybrzeża.

Pamięć o nich przetrwała w nazwach. Francuska marynarka ma dziś siedem komand. Dwa noszą nazwiska oficerów batalionu Kieffera poległych w 1944 roku: Charles Trépel zginął w lutym 1944 roku podczas rajdu w Holandii, a Hubert — 6 czerwca w Ouistreham. Komando Kieffer powstało w 2008 roku i upamiętnia samego dowódcę oraz 177 żołnierzy z plaży Sword.

1992: jedno dowództwo zamiast kilku
Bezpośrednim impulsem była pierwsza wojna w Zatoce (1990–1991). Zaraz po niej, 24 czerwca 1992 roku, minister obrony Pierre Joxe podpisał zarządzenie o utworzeniu COS. Pomysł wyszedł od adm. Jacques’a Lanxade’a. Pierwszym dowódcą został gen. Maurice Le Page, który kierował COS do 1996 roku.
COS jest dowództwem połączonym: łączy jednostki wojsk lądowych, marynarki wojennej i sił powietrznych. Podlega bezpośrednio szefowi sztabu generalnego sił zbrojnych (we Francji to CEMA — chef d’état-major des armées). Same jednostki nadal należą do swoich rodzajów sił zbrojnych, a COS planuje i prowadzi ich operacje specjalne.
Kto wchodzi w skład COS
Wojska lądowe wystawiają trzy pułki, zebrane dziś w Commandement des actions spéciales Terre (CAST):
- 1er RPIMa — 1. Pułk Spadochronowy Piechoty Morskiej, Bayonne;
- 13e RDP — 13. Pułk Dragonów Spadochronowych, Martignas-sur-Jalle;
- 4e RHFS — 4. Pułk Śmigłowców Sił Specjalnych, Pau.

Marynarka wojenna wystawia siedem komand marynarki (Commandos marine) z Force maritime des fusiliers marins et commandos: Jaubert, Trépel, de Penfentenyo, de Montfort, Hubert, Kieffer i Ponchardier. Komando Hubert, specjalizujące się w działaniach podwodnych, stacjonuje w Tulonie.
Siły powietrzne i kosmiczne wystawiają Brygadę Sił Specjalnych Powietrznych (BFSA): komando spadochronowe lotnictwa CPA 10 i eskadrę transportową 3/61 „Poitou” z Orleanu oraz eskadrę śmigłowców 1/67 „Pyrénées” z Cazaux.

W grudniu 2017 roku ówczesny dowódca COS, adm. Laurent Isnard, mówił przed komisją obrony Zgromadzenia Narodowego, że siły specjalne we wszystkich rodzajach sił zbrojnych liczą około 3900 osób, do czego dochodzi 400 rezerwistów.
W COS nie ma natomiast GIGN — to jednostka żandarmerii, która z COS współpracuje, ale mu nie podlega. Nie należą do niego także zgrupowania komandosów spadochronowych (GCP) z 11. Brygady Spadochronowej. To najlepiej wyszkoleni żołnierze wojsk powietrznodesantowych, ale formalnie część sił konwencjonalnych, nie specjalnych.
Mali 2013: pierwszy dzień
11 stycznia 2013 roku, pierwszego dnia francuskiej interwencji w Mali, śmigłowce Gazelle z 4e RHFS wspierały działania, które miały zatrzymać marsz grup dżihadystycznych na południe kraju. Zginął wtedy pilot jednej z maszyn, Damien Boiteux — żołnierz z 22-letnim stażem, pośmiertnie awansowany.

Film dokumentalny „Special Forces: Doing War Differently” (2022, w języku angielskim) o historii francuskich sił specjalnych, od Kieffera po Sahel. Produkcja ZED i ECPAD — agencji audiowizualnej francuskiego resortu obrony.
Polski ślad i inny model dowodzenia
W Polsce Wojska Specjalne są osobnym rodzajem sił zbrojnych, z własnym dowództwem i własnymi jednostkami — pisaliśmy, jak wypada to na tle Europy. Francja wybrała inną drogę: jednostki zostają w wojskach lądowych, marynarce i lotnictwie, a COS dowodzi nimi w operacjach.
Polscy specjalsi znają Francję z kursów i ćwiczeń. Żołnierze AGAT-u szkolili się m.in. we francuskim ośrodku szkolenia górskiego w Modane i na kursie w dżungli Gujany Francuskiej, a komandosi z Lublińca skakali ze spadochronami we Francji. Niemiecki odpowiednik opisaliśmy w profilu KSK.
Najczęstsze pytania
Czym jest COS?
Commandement des opérations spéciales to francuskie dowództwo operacji specjalnych. Łączy jednostki specjalne wojsk lądowych, marynarki i sił powietrznych i podlega bezpośrednio szefowi sztabu generalnego sił zbrojnych.
Kiedy powstał COS?
24 czerwca 1992 roku, zarządzeniem ministra obrony, po pierwszej wojnie w Zatoce Perskiej. Pierwszym dowódcą był gen. Maurice Le Page.
Ilu żołnierzy liczą francuskie siły specjalne?
W 2017 roku dowódca COS mówił o około 3900 osobach w siłach specjalnych wszystkich rodzajów sił zbrojnych i 400 rezerwistach.
Czy GIGN należy do COS?
Nie. GIGN to jednostka żandarmerii; współpracuje z COS, ale mu nie podlega.
Źródła
- Senat Republiki Francuskiej, raport informacyjny nr 525 (2013–2014) o siłach specjalnych — powstanie COS, podległość, struktura.
- Musée de l’Armée, materiały prasowe wystawy o siłach specjalnych (2022) — data powstania COS, pierwszy dowódca, jednostki i ich siedziby.
- Zgromadzenie Narodowe, Komisja Obrony, wysłuchanie dowódcy COS adm. Laurenta Isnarda, 19.12.2017 — liczebność, relacje z GIGN i GCP.
- Ministère des Armées, Commandement des actions spéciales Terre — pułki sił specjalnych wojsk lądowych.
- Centre d’études stratégiques de la Marine, „Brèves marines” nr 223 o komandosach Kieffera — 177 żołnierzy, lądowanie 6.06.1944, cel w Ouistreham, patroni komand Trépel i Hubert, powstanie komanda Kieffer.
- Bulletin officiel des armées nr 22 z 13.06.2008 — decyzja o utworzeniu komanda Kieffer.
- nota „In memoriam” o Damienie Boiteux (Theatrum Belli) — pierwszy dzień interwencji w Mali, śmierć pilota 4e RHFS.
- „Special Forces: Doing War Differently”, reż. Mélanie Dalsace, Didier Sapaut, ZED/ECPAD 2022 — materiał uzupełniający.
Zdjęcia: Armée française (fot. Nicolas D., Jérôme Bardenet, Xavier de Cooman; operacje wojskowe w Sahelu) — licencja Licence Ouverte; No. 5 Army Film & Photographic Unit, sierż. J. Mapham (Imperial War Museum, domena publiczna); Dave osm, CC BY-SA 4.0 — Wikimedia Commons.