Historia Formozy zaczyna się od kilku oficerów, jednej koncepcji i starej torpedowni na wodzie. Jesienią 1973 roku Marynarka Wojenna powołała w Gdyni zespół, który miał odpowiedzieć na proste pytanie: kto po cichu podpłynie do okrętu przeciwnika, podłoży ładunek i wróci niezauważony. Dwa lata później z tej pracy powstał Wydział Działań Specjalnych 3. Flotylli Okrętów, protoplasta dzisiejszej Jednostki Wojskowej Formoza. Ten tekst opowiada o pierwszych siedemnastu latach: od Zespołu Badawczego do rozformowania Wydziału w 1990 roku.
Luka na Bałtyku
W pierwszej połowie lat 70. Bałtyk był jednym z kluczowych akwenów konfrontacji Układu Warszawskiego z NATO. Marynarka Wojenna PRL miała okręty, lotnictwo i nurków, ale nie miała pododdziału płetwonurków przygotowanego do skrytego rozpoznania i dywersji. Inicjatywa jego utworzenia wyszła od Oddziału Rozpoznania Sztabu Marynarki Wojennej, a szczególną rolę odegrał w niej kmdr Zygmunt Zawadzki.
Na szefa przedsięwzięcia wybrano komandora porucznika dyplomowanego (kmdr. por. dypl.) Józefa Rembisza, oficera Sztabu Marynarki Wojennej, a prywatnie płetwonurka z długim stażem w klubie. Jak wspominał, pod koniec 1973 roku Zawadzki powiedział mu wprost, że żaden z wcześniej proponowanych kandydatów nie zyskał akceptacji przełożonych.
Zespół Badawczy: koncepcja zamiast dywizjonu (1973–1975)
Zespół Badawczy do spraw Płetwonurków Morskich powstał z dniem 1 października 1973 roku na mocy zarządzenia szefa Sztabu Marynarki Wojennej. Kierował nim Rembisz, a tworzyła go niewielka grupa oficerów. Zadanie brzmiało: do końca 1974 roku opracować koncepcję organizacji i zadań przyszłej jednostki.
Jesienią 1974 roku zespół przeszedł kurs działań specjalnych zorganizowany przez Zarząd Rozpoznania Sztabu Generalnego. Według historii jednostki planowano go na bazie 1. Batalionu Szturmowego w Dziwnowie, wówczas największej jednostki specjalnej Wojska Polskiego, która miała własną kompanię płetwonurków. To pierwsza nić łącząca morskich komandosów z Dziwnowem, w którym dziś stacjonuje jeden z zespołów bojowych Formozy.
Sztab myślał o Dywizjonie Płetwonurków Specjalnych. Jak wspominał Rembisz, w pierwszej połowie 1975 roku Rada Wojskowa Marynarki Wojennej zaakceptowała koncepcję, ale na start przewidziano tylko niewielki pododdział: od 30 do 50 etatów, czyli zaplanowanych stanowisk służbowych. Zamiast kompanii miała powstać sekcja, a zamiast dywizjonu wydział.
13 listopada 1975: Wydział Działań Specjalnych
13 listopada 1975 roku Sztab Generalny WP wydał dokument organizacyjny, tak zwany wykaz zmian, który dopisywał do 3. Flotylli Okrętów w Gdyni nowy Wydział Działań Specjalnych. Jawna nazwa brzmiała Wydział Płetwonurków. Sam Wydział sformowano z dniem 1 stycznia 1976 roku, a szczegóły ustaliło zarządzenie szefa Sztabu Marynarki Wojennej nr 06/Org z 26 stycznia 1976 roku. Etat przewidywał 35 stanowisk. Sam Rembisz zapamiętał ten dokument jako decyzję szefa Sztabu Generalnego, gen. Floriana Siwickiego.
To właśnie 13 listopada Formoza obchodzi swoje święto. Tablica odsłonięta w Gdyni w 2025 roku upamiętnia „50 rocznicę utworzenia Grup Specjalnych Płetwonurków”. Grupami specjalnymi nazywano zespoły płetwonurków, z których składał się Wydział, i właśnie od nich jednostka liczy swoją tradycję. Obchody 50. rocznicy opisaliśmy w tekście 50 lat Formozy. Jak morscy komandosi świętowali półwiecze.
Rembisz przez pierwsze miesiące kierował wydziałem bez formalnej nominacji. Na stanowisko szefa Wydziału, czyli zastępcy dowódcy 3. Flotylli do spraw płetwonurków, wyznaczono go 3 marca 1976 roku. Według jego wspomnień w 1976 roku zawiązek tworzyło 33 żołnierzy zawodowych, 13 marynarzy służby zasadniczej i jeden pracownik kontraktowy. Była jedna sekcja specjalna z trzema grupami.
Wyspa, która dała nazwę
Wydział zamieszkał w poniemieckiej torpedowni zbudowanej na wodzie przy Oksywiu. Z lądem łączyło ją molo długości około pół kilometra. Obiekt od lat nazywano Formozą. Rembisz przypisywał tę nazwę „najprawdopodobniej niejakiemu Smolińskiemu”, późniejszemu oficerowi Marynarki Wojennej. Odcięta od brzegu torpedownia, w której na początku lat 50. kwaterowano kandydatów do szkoły oficerskiej Marynarki Wojennej, kojarzyła mu się z Tajwanem, dawniej Formozą, w czasie sporu tej wyspy z kontynentalnymi Chinami.
Nazwa szybko przeszła z budynku na ludzi. Jak tłumaczył Rembisz, chodziło o to, żeby „faktycznie długiej nazwy publicznie nie używać”. Pełna nazwa jednostki miała pozostać w dokumentach, a na co dzień mówiło się po prostu „Formoza”. Tak zostało do dziś, choć nazwę urzędową jednostka dostała dopiero w XXI wieku. Torpedownia była zresztą nie tylko koszarami. Kiedy w dniu pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1979 roku zapaliło się molo, ogień skutecznie ugasili dopiero mieszkańcy torpedowni, marynarze płetwonurkowie z siekierami i łomami.
Para zamiast liny
Rembisz zbudował szkolenie wokół pary płetwonurków. Zrezygnował z liny asekuracyjnej, standardowej u nurków. Uznał, że lina łącząca płetwonurka z brzegiem albo łodzią jest nie do pogodzenia z zadaniem w wodach chronionych przez przeciwnika. Asekurował partner. Grupa specjalna liczyła sześciu ludzi, trzech żołnierzy zawodowych i trzech marynarzy z poboru. Każda para składała się z zawodowego i marynarza i miała pozostawać w tym samym składzie przez trzy lata.
Program obejmował trzy lata, a normy rosły z każdym rokiem. Marsz wydłużał się z 15 do 20, a potem do 25 kilometrów. Pływanie zaczynało się od 2 kilometrów na powierzchni, a kończyło na 10 kilometrach z pojazdem podwodnym, czyli napędzanym urządzeniem, które holuje płetwonurka pod wodą. Na drugim roku dochodziło opuszczanie zanurzonego okrętu podwodnego przez wyrzutnię torpedową i nocne minowanie. Podstawowym zadaniem bojowym było podejście do okrętów i obiektów portowych przeciwnika oraz podłożenie min magnetycznych. Dla porządku: przeciwnikiem w tej doktrynie było NATO, a ćwiczebnie atakowano własne okręty.
Sprzęt był skromny. Starsze aparaty oddechowe o obiegu otwartym wypuszczały zużyte powietrze do wody. Pęcherzyki na powierzchni zdradzały płetwonurka, więc do zadań komandosa takie aparaty się nie nadawały. W 1976 roku jedynym płetwonurkiem z własnym skafandrem piankowym był dowódca pierwszej grupy, por. mar. Jan Szczepanik. Rok później pianki mieli wszyscy, jak podkreślał Rembisz, jako pierwsi w Wojsku Polskim. Część z nich uszyła jego żona. Za największe zagrożenie dla płetwonurka Rembisz uważał nie zimną wodę, tylko falę ciśnienia od wybuchów pod wodą. Dlatego najlepszą obroną okrętu przed dywersantem był, jak pisał Rembisz, ciągły ruch albo ciągłe wybuchy wokół kadłuba.
„Zwiększona wyporność o 3 kg”
Najsłynniejszy egzamin z tamtych lat Rembisz opisał we wspomnieniach. Po czterech latach szkolenia dowódca 3. Flotylli, kmdr Piotr Kołodziejczyk, zarządził sprawdzian obrony okrętów przed dywersją podwodną. Grupa por. mar. Szczepanika miała w nocy zaatakować zespół okrętów z niszczycielem ORP „Warszawa” na kotwicowisku pod Władysławowem. Płetwonurkowie podeszli niezauważeni i podłożyli ćwiczebne miny magnetyczne. Rozjemcy, czyli oficerowie oceniający przebieg ćwiczenia, poinformowali dowódców okrętów, że od 22.30 ich jednostki mają „zwiększoną wyporność o 3 kg”. Dowódcy okrętów nie odgadli, co ten komunikat oznacza.
Równolegle trwały próby własnego sprzętu. Najbardziej znanym projektem był „Błotniak”, jednoosobowy, mokry pojazd podwodny zbudowany we współpracy wojskowych uczelni. Pozwalał płetwonurkowi pokonać pod wodą dystans, którego nie przepłynąłby o własnych siłach. Powstało kilka prototypów, a projekt długo pozostawał w fazie prób.
Wydział miał też pojedyncze egzemplarze radzieckiej broni podwodnej: pistolety SPP-1 kalibru 4,5 mm do samoobrony i karabiny APS kalibru 5,66 mm do zwalczania płetwonurków przeciwnika. Obie strzelały pociskami w kształcie stalowych strzałek, które pod wodą raziły cel z odległości od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów, zależnie od głębokości. O tej broni w Wojsku Polskim oficjalnie dowiedziano się dopiero w 2006 roku, kiedy ogłoszono przetarg na amunicję do niej.
Po Rembiszu: lata 80.
Rembisz dowodził siedem lat i odszedł ze służby w 1982 roku. We wspomnieniach streścił tę decyzję słowami: „Kończ Rembisz, daj szanse młodym”. Jego następcą został kmdr Zbigniew Kluzowski, który kierował jednostką do 1989 roku. W 1989 roku dowództwo objął kmdr por. Andrzej Szymański.
Lata 80. przyniosły szkolenie spadochronowe. Płetwonurkowie, którzy dotąd docierali do celu z morza, uzyskali drogę z powietrza. Ślad tego zostawiła odznaka Grup Specjalnych Płetwonurków: dwa zwrócone ku sobie koniki morskie na tle czaszy spadochronu. Z tego samego okresu pochodzi nieoficjalny znak jednostki, morski potwór nazywany „Paskudą”. Jego emblemat opracował Szymański, a z czasem z oddolnej flagi zrobiło się godło jednostki. Historię symboli Wojsk Specjalnych opisujemy w osobnych tekstach, między innymi o sztandarze Formozy i jej patronie.
Koniec pierwszego rozdziału historii Formozy (1990)
Epoka zamknęła się wraz z PRL. Rozkazem dowódcy Marynarki Wojennej nr 0125 z 12 listopada 1990 roku Wydział Działań Specjalnych 3. Flotylli rozformowano z dniem 15 grudnia 1990 roku. Grupy Specjalne Płetwonurków nie zniknęły: przeszły do Grupy Okrętów Hydrograficznych tej samej flotylli. Tak zaczął się okres, w którym jednostka kilka razy zmieniała nazwę i podległość, a jej ludzie po raz pierwszy wyjechali na misję. O tym opowiada część 2 cyklu.
Pół wieku historii w jednym miejscu
Od torpedowni na Oksywiu do operacji w Wojskach Specjalnych. FORMOZA – kompletny zestaw 2 ebooków: historia, etos i wyposażenie jednostki w części 1, cała ścieżka rekrutacji do JW 4026 w części 2.
Kup teraz = prosto do kasy, dostęp od razu po opłaceniu. 30 dni na zwrot.
Powiązane wpisy
Najczęstsze pytania
Kiedy powstała Formoza?
Bezpośredni poprzednik, Zespół Badawczy do spraw Płetwonurków Morskich, powstał 1 października 1973 roku. Wydział Działań Specjalnych 3. Flotylli Okrętów utworzono 13 listopada 1975 roku, a sformowano z dniem 1 stycznia 1976 roku. Za datę powstania jednostka uznaje 13 listopada 1975 roku.
Skąd wzięła się nazwa Formoza?
Od poniemieckiej torpedowni zbudowanej na wodzie przy Oksywiu, połączonej z lądem długim molem. Odcięty od brzegu obiekt skojarzono z wyspą Tajwan, dawniej nazywaną Formozą. Nazwa budynku przeszła na stacjonującą w nim jednostkę.
Kto był pierwszym dowódcą Formozy?
Kmdr Józef Rembisz (1930–2020). Kierował Zespołem Badawczym od 1973 roku, a Wydziałem Działań Specjalnych do 1982 roku. Był ojcem chrzestnym sztandaru jednostki. Jego sylwetkę przedstawiamy we wpisie Kmdr Józef Rembisz — twórca Formozy.
Kto dowodził Formozą po Rembiszu?
W latach 1982–1989 kmdr Zbigniew Kluzowski, a od 1989 roku kmdr por. Andrzej Szymański.
Od kiedy płetwonurkowie Formozy skaczą ze spadochronem?
Szkolenie spadochronowe wprowadzono na początku lat 80. Upamiętnia je odznaka Grup Specjalnych Płetwonurków z konikami morskimi na tle czaszy spadochronu.
Źródła
- Józef Rembisz, Wojsko, morze, wraki i węgorze, Gdynia 2011 (wspomnienia twórcy jednostki).
- Jednostka Wojskowa Formoza — historia jednostki (oprac. J. Ciślak) oraz poczet dowódców, formoza.wp.mil.pl.
- „Jak hartowała się Formoza” — rozmowa z kmdr. Józefem Rembiszem, Nasze Morze nr 2/2012; przedruk: portalmorski.pl.
- Polska Zbrojna — artykuły o historii i symbolice Formozy (m.in. cytat kmdr. Rembisza z książki J. Rybaka Komandosi).
- Special Ops — „Formoza” (7–8/2010) oraz wydanie specjalne „Formoza” (R. Tyślewicz, „Skąd się wzięła «Paskuda»?”).
- Instytut Pamięci Narodowej — katalog funkcjonariuszy kierowniczych PRL: gen. Florian Siwicki.
- Zdjęcia: torpedownia na wodzie (obrazek wyróżniający) — Jednostka Wojskowa Formoza; torpedownia z molem — Andrzej Otrębski, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; „Błotniak” w Muzeum Marynarki Wojennej — Topory, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; odznaka GSP — Wikimedia Commons (symbol państwowy).
