W nocy z 20 na 21 listopada 1970 roku, kwadrans po drugiej, nad obozem jenieckim pod Son Tay, 37 kilometrów na zachód od Hanoi, zapłonęły flary. Chwilę później śmigłowiec HH-3E z czternastoma żołnierzami amerykańskich sił specjalnych celowo rozbił się na małym dziedzińcu w środku obozu. Rajd na Son Tay był przygotowywany pół roku, ćwiczony około 170 razy na makiecie i wykonany niemal bez błędu.
Po niecałych 30 minutach śmigłowce odleciały bez jednego uwolnionego jeńca. Obóz był pusty — Wietnamczycy wywieźli więźniów cztery miesiące wcześniej. Mimo to Son Tay uchodzi dziś za jedno z kluczowych wydarzeń w historii amerykańskich sił specjalnych.
Jeńcy z Wietnamu Północnego
Pod koniec lat 60. w północnowietnamskich więzieniach przebywało kilkuset Amerykanów, w większości pilotów zestrzelonych nad Wietnamem Północnym. Wiadomości o ich traktowaniu docierały do Waszyngtonu z opóźnieniem i były coraz gorsze: izolacja, choroby, przemoc w czasie przesłuchań. Negocjacje w Paryżu nie dawały efektów.
Wiosną 1970 roku analitycy zdjęć lotniczych uznali, że w małym obozie w pobliżu miasta Son Tay, na zachód od Hanoi, są amerykańscy jeńcy. Muzeum Sił Powietrznych USA podaje, że według ocen wywiadu przetrzymywano tam do 55 jeńców, a biuro historyczne dowództwa sił specjalnych armii USA (USASOC) — około 70. Obóz leżał poza miastem, w zasięgu śmigłowców startujących z Tajlandii. Na początku maja 1970 roku gen. bryg. Donald Blackburn, specjalny asystent ds. kontrpartyzantki i działań specjalnych (SACSA), zaczął planować próbę odbicia.
Ivory Coast: makieta na Florydzie
8 sierpnia 1970 roku powołano Joint Contingency Task Group — wspólny zespół zadaniowy lotnictwa i wojsk lądowych. Dowodził nim gen. bryg. LeRoy Manor z lotnictwa, zastępcą został płk Arthur „Bull” Simons z wojsk lądowych, weteran z II wojny światowej, który w latach 60. dowodził zespołem szkoleniowym sił specjalnych w Laosie. Etap planowania i szkolenia nosił kryptonim Ivory Coast. Samo wykonanie dostało później nazwę Kingpin.
Szkolenie odbywało się w bazie Eglin na Florydzie, na pomocniczym lotnisku nr 3. Postawiono tam pełnowymiarową makietę obozu z drewna i płótna. Wywiad zbudował też dokładny model obozu w małej skali, na którym żołnierze uczyli się rozkładu budynków w różnych warunkach oświetlenia.
Szturm na makietę powtórzono około 170 razy, w dzień i w nocy. Równolegle załogi śmigłowców i samolotów ćwiczyły długie loty nocne na małej wysokości, w ciasnym szyku, z tankowaniem w powietrzu.

56 ochotników i pułkownik Simons
Żołnierzy szukano w Fort Bragg, w grupach sił specjalnych armii, czyli wśród Zielonych Beretów. Zgłosiły się setki ochotników. Według HistoryNet Simons osobiście przesłuchał około dwustu kandydatów. Do Tajlandii poleciało ich około stu, a w samym rajdzie wzięło udział 56.
Oddział naziemny podzielono na trzy grupy. Grupa Blueboy — czternastu żołnierzy kpt. Richarda Meadowsa — miała wylądować w środku obozu i dotrzeć do cel, w których mieli być jeńcy. Grupa Greenleaf, 22-osobowy zespół Simonsa, miała oczyścić budynki obok obozu i wysadzić most na północy. Grupa Redwine z ppłk. Elliottem Sydnorem, dowódcą oddziału naziemnego, miała zabezpieczyć teren na południe od obozu i przygotować lądowisko do ewakuacji. Każda grupa ćwiczyła też warianty awaryjne na wypadek, gdyby któraś nie dotarła na miejsce.
Wśród uczestników rajdu był Galen Kittleson, wówczas w stopniu master sergeant (starszy sierżant), jeden z dowódców elementu szturmowego. Ćwierć wieku wcześniej, w styczniu 1945 roku, jako żołnierz Alamo Scouts brał udział w odbiciu ponad 500 jeńców alianckich z japońskiego obozu Cabanatuan na Filipinach.

Noc z 20 na 21 listopada: rajd na Son Tay
Termin wyznaczyły księżyc i pogoda — potrzebna była noc z odpowiednim oświetleniem i bez chmur. Prezydent Richard Nixon ostatecznie zatwierdził operację 18 listopada. Wieczorem 20 listopada śmigłowce wystartowały z bazy Udorn w Tajlandii, a samoloty z kilku innych baz w Tajlandii i z lotniskowców.
Nad sam obóz poleciało sześć śmigłowców, dwa samoloty MC-130E Combat Talon, które prowadziły je po ciemku nisko nad ziemią, i pięć szturmowców A-1 Skyraider. Osłaniały je myśliwce F-4 i F-105, a śmigłowce tankowały w powietrzu z samolotów HC-130. Muzeum amerykańskich sił powietrznych pisze o ponad stu samolotach i śmigłowcach, „Air Force Magazine” podawał liczbę 116 maszyn z siedmiu baz i trzech lotniskowców. Samoloty marynarki wojennej wykonały nad Wietnamem Północnym nalot pozorny, który miał ściągnąć uwagę obrony przeciwlotniczej w inne miejsce.
Około 2:18 nad obozem rozbłysły flary zrzucone z samolotu. Śmigłowiec HH-53 ostrzelał wieże strażnicze. Minutę później HH-3E o znaku wywoławczym „Banana 1” zgodnie z planem rozbił się na dziedzińcu obozu, między drzewami. Miejsca było za mało na normalne lądowanie, więc maszynę od początku przeznaczono do poświęcenia. Grupa Meadowsa ruszyła z niej prosto do budynków z celami.

Szkoła kilkaset metrów dalej
Śmigłowiec z Simonsem i grupą Greenleaf wylądował w złym miejscu. Kilkaset metrów na południe od obozu stał podobny kompleks budynków, oznaczony na mapach planistów jako szkoła. To tam wysiedli żołnierze Simonsa — i od razu weszli w walkę z liczną obsadą, której obecności plan nie przewidywał.
Walka trwała kilka minut. Według „Air Force Magazine” z 1995 roku zginęło w niej ponad stu przeciwników. Simons wezwał śmigłowiec z powrotem i przerzucił grupę pod właściwy obóz. W tym czasie ppłk Sydnor uruchomił ćwiczony wariant awaryjny: jego grupa Redwine przejęła zadania Greenleaf na zewnątrz muru.
Niecałe pół godziny i pusty obóz
W obozie zespoły Meadowsa przeszukiwały cela po celi. Przez radio napływał ten sam meldunek: „negative items”. W meldunkach radiowych „items” oznaczało jeńców, więc „negative items” znaczyło: brak jeńców. Zespół Meadowsa zabił kilkunastu zaskoczonych strażników.
Po upewnieniu się, że w obozie nikogo nie ma, Sydnor zarządził odwrót. Rozbity „Banana 1” został wysadzony. Według muzeum amerykańskiego lotnictwa akcja na ziemi trwała 27 minut; inne opracowania podają od 26 do 29 minut. W drodze powrotnej obrona przeciwlotnicza Wietnamu Północnego odpaliła rakiety ziemia-powietrze. Jedna z rakiet SA-2 uszkodziła samolot F-105 Wild Weasel, którego zadaniem było zwalczanie stanowisk rakietowych. Maszyna nie doleciała do tankowca; załoga katapultowała się nad Laosem i została podjęta przez śmigłowce ratownicze.
Bilans: dwóch rannych, zero uwolnionych
Żaden z uczestników rajdu nie zginął. Rannych było dwóch: jeden żołnierz miał lekką ranę postrzałową, członek załogi „Banana 1” złamał kostkę przy twardym lądowaniu. Stracono rozbity celowo HH-3E i jeden samolot F-105. Wstępny raport, który Henry Kissinger przekazał prezydentowi jeszcze 21 listopada, stwierdzał, że siły rajdu odbiłyby jeńców, gdyby byli w obozie.
25 listopada 1970 roku Nixon wręczył w Białym Domu pierwsze odznaczenia. Mówił o rajdzie jako o misji miłosierdzia. Płk Simons i sierż. Tyrone Adderly dostali Krzyż za Wybitną Służbę (Distinguished Service Cross, drugie co do rangi odznaczenie bojowe armii USA), sierż. LeRoy Wright — Krzyż Sił Powietrznych (Air Force Cross), gen. Manor — Medal za Wybitną Służbę. Według zestawienia Hall of Valor uczestnicy rajdu otrzymali łącznie pięć Krzyży Sił Powietrznych, sześć Krzyży za Wybitną Służbę i 83 Srebrne Gwiazdy.
Dwie wersje jednej nocy: sukces czy porażka wywiadu
23 listopada sekretarz obrony Melvin Laird ujawnił rajd na konferencji prasowej. Od tej chwili Son Tay ma dwie wersje. W pierwszej to operacja wykonana prawie perfekcyjnie: rajd daleko w głąb terytorium przeciwnika, lądowanie w samym obozie, bez strat w zabitych. W drugiej to rajd na pusty obóz, wysłany przez wywiad, który nie wiedział, gdzie są jeńcy.
Jeńców wywieziono z Son Tay do innego obozu w lipcu 1970 roku. Przez lata powtarzano, że powodem była powódź i skażone studnie. John Correll w „Air & Space Forces Magazine” pisze, że tę teorię w dużej mierze obalono. Płk Richard Dutton, jeden z przeniesionych jeńców, mówił po powrocie o zwykłej decyzji administracyjnej.
Pozostaje pytanie, czy w Waszyngtonie wiedziano przed startem. Sygnały były. Zdjęcia rozpoznawcze z jesieni pokazywały mniejszy ruch w obozie, potem znów większy. Według przypisów w FRUS, oficjalnej edycji dokumentów polityki zagranicznej USA, CIA miała 20 listopada sygnały, że jeńców przeniesiono. Laird został poinformowany o takiej możliwości i postanowił kontynuować operację. Gen. Blackburn i szef wywiadu wojskowego DIA gen. Donald Bennett rekomendowali start, bo nie było pewności — a druga szansa mogła nie nadejść.
Kongres, według Corrella, przyjął rajd w większości przychylnie, ale w prasie i wśród krytyków wojny przeważały głosy negatywne. Przewodniczący senackiej Komisji Spraw Zagranicznych J. William Fulbright nazwał rajd, według relacji Corrella, „bardzo prowokacyjnym aktem”. Ppłk Mark Amidon pisał później w „Parameters”, kwartalniku Akademii Wojennej Armii USA, że przy decyzji o starcie w Pentagonie zadziałało myślenie grupowe: decydenci w Waszyngtonie przekonali samych siebie, że niejednoznaczne dane przemawiają za startem.

Co rajd dał jeńcom
Rajd nie uwolnił nikogo, ale zmienił położenie jeńców. Wietnam Północny przeniósł więźniów z obozów poza miastem do dwóch więzień w centrum Hanoi, w tym do kompleksu Hoa Lo, nazywanego przez Amerykanów „Hanoi Hilton”. Wielu z nich wyszło z izolatek, trafiło do większych cel i mogło się organizować.
Gen. Manor relacjonował później, że według powracających jeńców morale od razu się poprawiło, a za nim ogólny stan zdrowia. Więźniowie mówili też, że traktowanie złagodniało. Rajd pokazał im, że nie zostali zapomniani — tak brzmi podtytuł książki Johna Gargusa, nawigatora rajdu. Jeńcy wrócili do domu w 1973 roku, po porozumieniach paryskich.
Dziedzictwo: od Son Tay do dowództwa sił specjalnych
Son Tay stał się wzorcem planowania operacji specjalnych. William McRaven, późniejszy dowódca amerykańskich sił specjalnych, opisał go w książce „Spec Ops” jako jedno ze studiów przypadku, na których zbudował teorię względnej przewagi. To stan, w którym mniejszy oddział uzyskuje decydującą przewagę nad większym albo dobrze bronionym przeciwnikiem — dzięki prostemu planowi, tajności, powtarzaniu, zaskoczeniu, szybkości i jasnemu celowi.
Rajd pokazał też słabość: zespół trzeba było zbudować od zera, specjalnie do jednego zadania, a po rajdzie go rozwiązano. Kiedy w 1980 roku Stany Zjednoczone próbowały odbić zakładników w Iranie, siły znów zebrano doraźnie z różnych rodzajów wojsk. Ćwiczyły miesiącami, ale bez jednego stałego dowództwa. Operacja Eagle Claw zakończyła się katastrofą na pustynnym lądowisku Desert One. Po tej klęsce, za sprawą senatorów Sama Nunna i Williama Cohena, w 1987 roku powstało Dowództwo Operacji Specjalnych USA (USSOCOM) — jedno stałe dowództwo dla wszystkich sił specjalnych. O jednostce powołanej w 1977 roku z myślą o odbijaniu zakładników i walce z terroryzmem pisaliśmy w tekście o Delta Force.
Sam Simons na przełomie 1978 i 1979 roku, już jako cywil, poprowadził na zlecenie Rossa Perota akcję wydostania z Iranu dwóch uwięzionych tam pracowników firmy EDS. Opisał ją Ken Follett w książce „Na skrzydłach orłów”.
Polski ślad: jak o Son Tay pisano w Polsce
W polskiej prasie wojskowej rajd opisano już na początku lat 90. W numerze 3/1993 miesięcznik „Komandos” opublikował tekst Piotra Tarasa „Rajd na Son Tay” — z opisem makiety w Eglin i ilustracją żołnierza z karabinkiem XM177E2 i czerwonymi goglami chroniącymi oczy przed światłem flar. W numerze 2/2008, w artykule o Alamo Scouts, ten sam miesięcznik połączył Cabanatuan z Son Tay przez postać Kittlesona.
Polski czytelnik mógł też poznać Simonsa z innej strony. „Na skrzydłach orłów” Folletta ukazało się po polsku w 1990 roku nakładem wydawnictwa Amber, a później w kolejnych wydaniach, m.in. Albatrosa z 2015 roku.
Bezpośredni kontakt z historią rajdu miał płk rez. Piotr Gąstał, dowódca JW GROM w latach 2011–2016. W rozmowie z Defence24 w styczniu 2026 roku wspominał wykład, który podczas kursu Zielonych Beretów usłyszał w muzeum sił specjalnych w Fort Bragg od jednego z uczestników rajdu. Według niego to przy Son Tay po raz pierwszy zebrano specjalnie wyselekcjonowany zespół i przez wiele tygodni szkolono go na makiecie celu. Lekcja, którą z tego wyniósł, dotyczy także Polski: sił specjalnych nie tworzy się po wybuchu kryzysu, tylko przygotowuje wcześniej.
Siły specjalne przygotowuje się przed kryzysem, nie po nim
Przy Son Tay zespół trzeba było zbudować od zera, a po rajdzie go rozwiązano. Dziś takie zadania czekają na stałe jednostki, do których prowadzi selekcja. GROM: Droga do Elity to kompletny przewodnik po jednostce: historii, selekcji i służbie operatora.
Kup teraz = prosto do kasy, dostęp od razu po opłaceniu. 30 dni na zwrot.
Najczęstsze pytania
Kiedy odbył się rajd na Son Tay?
W nocy z 20 na 21 listopada 1970 roku. Pierwszy śmigłowiec wylądował w obozie około 2:19 czasu lokalnego, a akcja na ziemi trwała niecałe pół godziny (według różnych źródeł 26–29 minut).
Dlaczego w obozie Son Tay nie było jeńców?
Wietnamczycy przenieśli ich w lipcu 1970 roku do innego obozu, bliżej Hanoi. Powód przeniesienia do dziś jest przedmiotem sporu. Sygnały o możliwym przeniesieniu docierały do Waszyngtonu przed startem, ale zdecydowano się kontynuować operację.
Ilu żołnierzy brało udział w rajdzie?
Na ziemi działało 56 żołnierzy sił specjalnych armii USA w trzech grupach: Blueboy, Greenleaf i Redwine. Wspierało ich ponad sto samolotów i śmigłowców (według „Air Force Magazine” 116), łącznie z nalotem pozornym marynarki wojennej.
Czy ktoś zginął podczas rajdu?
Żaden Amerykanin nie zginął. Dwóch zostało rannych, a załoga utraconego samolotu F-105 została uratowana. Według „Air Force Magazine” przy szkole zginęło ponad stu przeciwników.
Czy rajd na Son Tay był porażką?
Nie uwolnił żadnego jeńca, więc celu nie osiągnął. Jako operacja wojskowa był jednak wykonany niemal bez błędów, a jeńcy po rajdzie zostali skupieni w Hanoi, co poprawiło ich warunki i morale. Dlatego zwykle ocenia się go jako porażkę wywiadu, nie wykonawców.
Powiązane wpisy
- Delta Force – jednostka do zadań, do których przy Son Tay trzeba było budować zespół od zera.
- Zielone Berety z Europy Wschodniej – siły specjalne armii USA, z których wybrano uczestników rajdu.
- Operacja Entebbe 1976 – rajd daleko od własnych baz, tym razem z zakładnikami na miejscu.
- Rajd na al-Baghdadiego 2019 – nocny rajd śmigłowcowy pół wieku później.
Źródła
- National Museum of the United States Air Force, „Rescue Attempt: The Son Tay Raid” – położenie obozu, liczba jeńców, siły powietrzne, „Banana 1”, pomyłka śmigłowca, 27 minut, straty, F-105.
- USASOC History Office, „Operation Ivory Coast: A Mission of Mercy”, army.mil – planowanie od maja 1970, powołanie JCTG 8.08.1970, szkolenie w Eglin, 170 prób, skład siły naziemnej, przeniesienie jeńców w lipcu.
- Foreign Relations of the United States 1969–1976, t. VII, dok. 73: memorandum H. Kissingera dla prezydenta z 21.11.1970 („Preliminary Report on Operation King Pin”) z przypisami o wiedzy CIA i decyzji M. Lairda.
- Public Papers of the Presidents, przemówienie R. Nixona przy wręczeniu odznaczeń, 25.11.1970; Hall of Valor, Distinguished Service Cross dla A. Simonsa i zestawienie odznaczeń za rajd.
- ARSOF History, sylwetka A. Simonsa i sylwetka G. Kittlesona (Cabanatuan 1945, Son Tay 1970).
- U.S. Special Operations Command, historia powstania USSOCOM (16.04.1987, Desert One, S. Nunn i W. Cohen).
- John T. Correll, „Into Son Tay”, „Air & Space Forces Magazine”, 2018; Carroll V. Glines, „The Son Tay Raid”, „Air Force Magazine”, 11/1995 (Correll omawia też esej ppłk. Marka Amidona z kwartalnika „Parameters”); HistoryNet, „Son Tay” (zadania grup, nabór) – liczba statków powietrznych, walka przy szkole, spór o przyczyny przeniesienia jeńców, reakcje polityczne, skutki dla jeńców.
- Benjamin F. Schemmer, „The Raid”, Harper & Row, 1976, ISBN 0-06-013802-5; John Gargus, „The Son Tay Raid: American POWs in Vietnam Were Not Forgotten”, Texas A&M University Press, ISBN 978-1-58544-622-3.
- William H. McRaven, „Spec Ops: Case Studies in Special Operations Warfare: Theory and Practice”, Presidio Press, 1995, ISBN 0-89141-544-0.
- Ken Follett, „Na skrzydłach orłów”, Amber, Poznań 1990, ISBN 83-85079-20-3; Albatros, Warszawa 2015, ISBN 978-83-7885-549-1.
- Piotr Taras, „Rajd na Son Tay”, „Komandos” 3/1993, s. 16–17, 20; „Komandos” 2/2008 (artykuł o Alamo Scouts).
- Defence24, „«Koordynacja jest najważniejsza». Dowódca GROM o operacjach specjalnych”, rozmowa z płk. rez. Piotrem Gąstałem, 17.01.2026.
- Zdjęcie wyróżniające: model obozu Son Tay na ekspozycji muzealnej, fot. U.S. Army (ARSOF History) – domena publiczna, Wikimedia Commons.
- Zdjęcia w tekście: model obozu Son Tay — U.S. Army, domena publiczna (PD-USGov), Wikimedia Commons; płk Arthur Simons, portret oficjalny — U.S. Army, domena publiczna (PD-USGov), Wikimedia Commons; wrak HH-3 „Banana 1” w obozie Son Tay — U.S. Air Force, domena publiczna (PD-USGov), Wikimedia Commons; zdjęcie rozpoznawcze obozu Son Tay, 1970 — rząd USA (zdjęcie rozpoznawcze), domena publiczna (PD-USGov), Wikimedia Commons.
- Film: „SON TAY Raid”, kanał U.S. Army Special Operations Command, YouTube.