SAS – pierwowzór GROM-u i legenda światowych sił specjalnych

„Who Dares Wins” – kto się odważy, ten zwycięża. To motto brytyjskiej jednostki Special Air Service zna dziś niemal każdy, kto interesuje się siłami specjalnymi. Ale SAS to nie tylko legenda popkultury. To jednostka, która wyznaczyła wzorzec dla całego zachodniego świata operacji specjalnych – i której DNA odnajdziemy w polskim GROM-ie.

Pustynia, 1941. Jak zaczął się SAS

Special Air Service powstał w 1941 roku w Afryce Północnej, w środku wojny na pustyni. Jego twórcą był porucznik David Stirling – oficer, który uznał, że niewielkie, samodzielne grupy uderzające głęboko na tyłach wroga zrobią więcej niż całe bataliony. Pierwszy pododdział nosił mylącą nazwę „L Detachment, Special Air Service Brigade”: słowa „Air Service” i litera „L” (sugerująca, że istnieje cały szereg pododdziałów) miały wmówić państwom Osi, że Brytyjczycy mają w regionie liczne oddziały spadochronowe. To była dezinformacja – brygady nie było. Był Stirling, garstka ludzi i pomysł.

Motto „Who Dares Wins” wybrał sam Stirling. Po wojnie jednostkę odtworzono, a jej zawodowym trzonem stał się 22. pułk SAS – z czasem punkt odniesienia dla sił specjalnych na całym świecie.

Princes Gate, 1980. Dzień, w którym SAS stał się legendą

Przez dekady SAS działał w cieniu. Zmieniła to akcja transmitowana na żywo przez brytyjską telewizję. Od 30 kwietnia do 5 maja 1980 roku uzbrojeni napastnicy przetrzymywali zakładników w ambasadzie Iranu przy Princes Gate w Londynie. 5 maja, po zabiciu jednego z zakładników, zapadła decyzja o szturmie – operacji „Nimrod”.

Operatorzy SAS zjechali po linach z dachu, wysadzili okna i weszli do środka. Szturm trwał około siedemnastu minut. Uwolniono zakładników, pięciu z sześciu napastników zginęło. Świat po raz pierwszy zobaczył, co potrafi jednostka, o której wcześniej mówiło się półgłosem. Od tego dnia czarny kombinezon i maska SAS stały się ikoną.

SAS dzisiaj – jak zbudowana jest jednostka

Współczesny SAS to korpus złożony z trzech pułków. Trzon stanowi 22. pułk SAS – komponent zawodowy, stacjonujący w rejonie Hereford. Uzupełniają go dwie jednostki rezerwy: 21. pułk SAS (Artists) oraz 23. pułk SAS. Całość podlega dowództwu brytyjskich sił specjalnych (United Kingdom Special Forces, UKSF), które spina SAS z morskim odpowiednikiem – Special Boat Service.

To właśnie model selekcji i organizacji 22. pułku – wielodniowe marsze w terenie, nacisk na samodzielność i psychikę kandydata – stał się szablonem, po który sięgały kolejne jednostki na świecie. Także w Polsce.

Dlaczego SAS to pierwowzór GROM-u

Kiedy w 1990 roku Sławomir Petelicki tworzył GROM, sięgnął po najlepsze wzorce Zachodu. Jak podaje Fundacja GROM, struktura jednostki była „przede wszystkim wzorowana na brytyjskim 22. pułku Special Air Service (SAS), amerykańskiej Delta Force i niemieckiej GSG-9″. SAS wymieniano jako pierwszy – i nie był to przypadek.

Warto dopowiedzieć kontekst, bo te nazwy wracają w całej serii. Wspomniana wyżej Delta Force jest jednym z dwóch ostrzy amerykańskiego Połączonego Dowództwa Operacji Specjalnych (JSOC) – drugim, morskim, jest DEVGRU, czyli SEAL Team 6. Obie jednostki opisaliśmy osobno.

Kontakty zawiązały się szybko. Już w 1993 roku dowódca 22. pułku SAS, ppłk Aldwyn Wight, odwiedził Petelickiego – zachowało się wspólne zdjęcie obu dowódców w Tatrach. Petelicki wspominał też mniej oficjalną stronę współpracy z Wightem: podczas jednego z przejazdów na poligon pod Poznaniem zepsuł się nowy służbowy bus, a rozgrzewający się w przydrożnej knajpie Brytyjczycy i Polacy wdali się w regularną bijatykę z miejscowymi. Anegdota – ale dobrze oddaje, jak blisko obie jednostki się wtedy poznawały.

Za wizytami poszła praca. W 1994 roku do GROM-u przyjechali instruktorzy SAS. W styczniu 1995 roku odbyły się pierwsze wspólne zimowe ćwiczenia obu jednostek, obejmujące skoki spadochronowe. Brytyjska szkoła weszła GROM-owi w krew – obok wcześniejszej, amerykańskiej.

Najlepiej widać to na przykładzie selekcji. Jak wspominał płk Andrzej „Wódz” Kruczyński, były operator GROM, jednostka miała wtedy „dwie szkoły: amerykańską i brytyjską”. Z kolei Krzysztof Puwalski – operator 1. Pułku Specjalnego Komandosów, a później GROM-u – mówił wprost, że przez długi czas gromowska selekcja opierała się głównie na długich marszach: „typowo SAS-owskie podejście do tematu, odziedziczone po instruktorach”. Warto dodać, że SAS ćwiczył w latach 90. nie tylko GROM – także z lublinieckimi komandosami z 1. Pułku Specjalnego, protoplastów dzisiejszej Jednostki Wojskowej Komandosów.

Kruczyński nie krył przy tym pokory: „SAS nas przerasta ileś tam razy, Delta też. Mają dużo większe doświadczenie”. Bo pierwowzór to nie to samo co kopia. GROM czerpał z SAS wzorzec – selekcję, filozofię działania małymi zespołami, kulturę anonimowości – ale zbudował na nim własną, polską jakość.

Słowniczek pojęć

SAS

Special Air Service – brytyjska jednostka specjalna wojsk lądowych, powstała w 1941 r.

UKSF

United Kingdom Special Forces – dowództwo brytyjskich sił specjalnych, spinające m.in. SAS i SBS.

Operacja „Nimrod”

Szturm SAS na ambasadę Iranu w Londynie, 5 maja 1980 r.

1. PSK

1. Pułk Specjalny Komandosów w Lublińcu – protoplasta dzisiejszej Jednostki Wojskowej Komandosów.

FAQ

Kiedy powstał SAS i kto go założył?

SAS powstał w 1941 roku w Afryce Północnej. Jego twórcą był porucznik David Stirling.

Czym była operacja „Nimrod”?

To szturm SAS na ambasadę Iranu w Londynie 5 maja 1980 roku, zakończony uwolnieniem zakładników. Transmitowany na żywo, uczynił z SAS jednostkę znaną na całym świecie.

Czy GROM był wzorowany na SAS?

Tak. Według Fundacji GROM struktura jednostki była wzorowana przede wszystkim na 22. pułku SAS, a także na Delta Force i GSG-9. Instruktorzy SAS szkolili GROM w 1994 r., a w styczniu 1995 r. odbyły się pierwsze wspólne ćwiczenia. Model selekcji GROM-u wprost nawiązywał do brytyjskiego.

Źródła: National Army Museum, Britannica, Fundacja GROM („Z kart historii JW GROM”), wywiady w magazynie Special Ops (A. Kruczyński, K. Puwalski), książka „GROM. Siła i Honor”. Fot. arch. A. Kruczyńskiego / materiały prasowe.