W pierwszym odcinku tej serii pokazaliśmy siedem cech, których Centrum Szkolenia Wojsk Specjalnych szuka u kandydatów. W drugim rozebraliśmy pierwszą z nich – współpracę w grupie. Teraz druga: dojrzałość emocjonalna.
To cecha, której nie da się zmierzyć stoperem ani liczbą podciągnięć. Jednostki sprawdzają ją w badaniu psychologicznym i podczas etapów terenowych, gdy kandydat działa pod presją, w zmęczeniu i w grupie. Sprawność otwiera drogę do selekcji, ale jej nie przesądza – a to, jak kandydat panuje nad emocjami, gdy jest wyczerpany, ma dobrze opisane przyczyny.
Co jednostki rozumieją przez dojrzałość emocjonalną
Na liście CSzWS dojrzałość emocjonalna stoi obok wysokiej odporności na stres, odpowiedzialności i dyscypliny. Najdokładniej wyjaśnił ją nam Dowódca Jednostki Wojskowej Komandosów:
Szukamy człowieka dojrzałego emocjonalnie, odpowiedzialnego, zdyscyplinowanego wewnętrznie i inteligentnego. Kluczowe są: umiejętność oceny sytuacji, pokora, prawdziwa troska o zespół oraz odporność na stres.
płk Marcin Suszko, Dowódca JWK (wywiad dla SilentHeroes)
W tej samej rozmowie płk Suszko doprecyzował, czym ta odporność nie jest:
Chodzi przede wszystkim o zdolność zachowania jasności umysłu, skutecznej komunikacji i podejmowania racjonalnych decyzji mimo skrajnego zmęczenia, presji i niepewności. Nie chodzi o bycie „nieczłowiekiem”, lecz o kontrolowanie emocji i działanie na korzyść zespołu nawet w najtrudniejszych warunkach.
płk Marcin Suszko, Dowódca JWK
To najważniejsze rozróżnienie w całym temacie. Dojrzały emocjonalnie kandydat nie jest kimś, kto nic nie czuje. To ktoś, kto czuje zmęczenie, złość i strach – i mimo to podejmuje sensowne decyzje, dobrze komunikuje się z grupą i nie przerzuca swojego stanu na innych.
Podobnie widział to twórca i pierwszy dowódca Formozy, kmdr Józef Rembisz. W rozmowie ze studentami AWF z 2018 roku wymieniał dojrzałość emocjonalną na pierwszym miejscu wśród cech kandydata do elitarnej jednostki. Największe szanse dawał młodym, ale dojrzałym emocjonalnie ochotnikom, często po trzydziestce – ludziom z pewnym doświadczeniem życiowym, którzy wiedzą, czego chcą. Przytoczył też pogląd, że dobry kandydat przechodzi selekcję głową, a nie samymi nogami.
Dlaczego zmęczenie obnaża emocje
Etapy terenowe selekcji to wielodniowy wysiłek przy niedoborze snu i komfortu – GROM opisuje swój sprawdzian terenowy jako próbę przy znacznym obciążeniu psychofizycznym. Zmęczenie wpływa na emocje w sposób dobrze opisany w badaniach.
W eksperymencie opublikowanym w Current Biology osoby, które nie spały przez około 35 godzin, reagowały na negatywne obrazy o około 60% silniejszą aktywacją ciała migdałowatego – struktury mózgu odpowiedzialnej za reakcje emocjonalne. Jednocześnie słabło jego funkcjonalne połączenie z przyśrodkową korą przedczołową. Autorzy badania interpretują to jako osłabienie kontroli, jaką kora przedczołowa sprawuje nad reakcjami emocjonalnymi: po nieprzespanej nocy reakcja jest silniejsza, a jej kontrola słabsza.
W warunkach wojskowych widać to jeszcze wyraźniej. Oficerowie elitarnej jednostki US Army, którzy przez 53 godziny symulowanych działań bojowych spali średnio trzy godziny – w upale, przy odwodnieniu i niedoborze jedzenia – mieli gorszą czujność, pamięć i rozumowanie, a na skalach nastroju – mniej energii, więcej zmęczenia, dezorientacji, przygnębienia i napięcia.
Dokładnie to obserwują instruktorzy. Dowódca JWK opisuje, że w pierwszych dniach selekcji kandydatów eliminuje głównie przygotowanie fizyczne, kontuzje i złe zarządzanie organizmem, a potem:
Jednocześnie narastające zmęczenie, brak snu i presja kolejnych zadań weryfikują odporność psychiczną oraz determinację. O powodzeniu decyduje zdolność do utrzymania sprawności fizycznej i mentalnej przez cały czas trwania selekcji.
płk Marcin Suszko, Dowódca JWK
Dlatego sam test sprawności nie pokazuje dojrzałości emocjonalnej. Widać ją wtedy, gdy zmęczenie ogranicza zasoby kandydata i trudniej mu utrzymać spokojną, zadaniową reakcję.
Jak to się sprawdza: od gabinetu do lasu
Ocena zaczyna się, zanim kandydat założy plecak. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej o badaniach psychologicznych osób powoływanych do czynnej służby wojskowej wprost wymienia wśród diagnozowanych cech osobowości ocenę poziomu dojrzałości emocjonalnej i społecznej, ocenę funkcjonowania w sytuacjach trudnych i stresowych oraz sposobu działania i podejmowania decyzji w sytuacjach zagrożenia. Przepis obejmuje wszystkie osoby powoływane do czynnej służby wojskowej. Jednostki specjalne dokładają do niego własne etapy:
- JWK – badanie psychologiczne dla tych, którzy zdali egzamin sprawnościowy. Trwa kilka godzin, składa się z testów i wywiadu, a jednostka zaznacza, że trzeba przyjść zdrowym i wypoczętym. Wynik pozytywny otwiera drogę do selekcji rozszerzonej, po negatywnym można podejść ponownie po sześciu miesiącach.
- GROM – drugi etap to testy i psychologiczna rozmowa kwalifikacyjna, trzeci – sprawdzian terenowy ze znacznym obciążeniem psychofizycznym.
- AGAT – jednostka wymaga od kandydatów, by mieli „odpowiednie predyspozycje osobowościowe, wysoką odporność na stres, zrównoważoną psychikę oraz odpowiedni poziom intelektualny”. Testy psychologiczne z wywiadem przechodzi każdy, kto zdał sprawdzian sprawności. Na kolejnym etapie dochodzą dodatkowe testy poszerzające diagnostykę i selekcja w terenie. Wynik jest ważny 12 miesięcy, do testów można podejść najwyżej trzy razy, co najmniej co sześć miesięcy.
- Formoza – badania psychologiczne odbywają się w jednym terminie z testem sprawnościowym, przed testem w trudnych warunkach klimatyczno-terenowych.
Na tym psycholog nie kończy pracy. W AGAT-cie towarzyszy kandydatom także podczas fazy adaptacji i Kursu Bazowego:
Przede wszystkim ocena profilu i predyspozycji kandydata. Do tego dochodzi wsparcie i porady z zakresu radzenia sobie ze stresem, ciągłym napięciem, niepewnością itp.
Dowództwo JWA, wywiad dla SilentHeroes
Zapytane, po czym poznać, że kandydat nie adaptuje się do realiów służby mimo dobrej dyspozycji fizycznej, Dowództwo JWA wskazało sygnały, które są w gruncie rzeczy opisem braku dojrzałości emocjonalnej:
Przeważnie jest to jego dobrowolna rezygnacja. Zmiana zachowania, izolacja od grupy, brak postępów w podstawowym szkoleniu lub wręcz regres.
Dowództwo JWA, wywiad dla SilentHeroes
Wagę tej części naboru podkreśla też literatura naukowa. W analizie opublikowanej w kwartalniku Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka czytamy, że w JW GROM i innych jednostkach specjalnych na pierwszym miejscu stawia się selekcję pod kątem psychologicznym, a dopiero na drugim – fizycznym.
Co przewiduje przejście selekcji
Badania nad kandydatami do zagranicznych sił specjalnych wskazują kilka zasobów psychologicznych, które wiążą się z ukończeniem selekcji. Najlepiej opisany jest hart psychiczny (ang. hardiness) – zaangażowanie, poczucie wpływu na sytuację i traktowanie trudności jako wyzwania.
- Wśród 1138 kandydatów do US Army Special Forces ci, którzy ukończyli kurs selekcyjny, mieli istotnie wyższy poziom hartu psychicznego niż ci, którzy odpadli.
- W badaniu 800 kandydatów na tej samej selekcji najsilniej przewidywały wynik testy fizyczne, a z miar psychologicznych – inteligencja, odporność psychiczna (ang. resilience) i wytrwałość (ang. grit).
- W niemieckim KSK wyjściowy poziom hartu psychicznego przewidywał uzyskanie kwalifikacji komandosa, a po programie treningu psychologicznego uczestnicy mieli wyższy poziom hartu niż przed nim.
Wniosek jest praktyczny: w największym z tych badań wynik najsilniej przewidywała sprawność fizyczna i bez niej nie ma o czym mówić. Nie wyczerpuje ona jednak obrazu – obok niej liczą się zasoby psychologiczne, a część związanych z nimi umiejętności da się ćwiczyć.
Jak budować dojrzałość emocjonalną przed selekcją
Dojrzałość emocjonalna rośnie z doświadczeniem życiowym, ale kilka umiejętności, z których się składa – regulację pobudzenia, uwagę i działanie pod presją – da się trenować. Żadna metoda nie gwarantuje przejścia selekcji.
Oswajanie stresu w kontrolowanych dawkach
Metaanaliza 37 badań nad treningiem uodparniania na stres (stress inoculation training) wykazała, że zmniejsza on lęk i poprawia działanie pod presją. To metoda ustrukturyzowana: najpierw nauka konkretnych technik radzenia sobie ze stresem, potem ich ćwiczenie w stopniowo trudniejszych warunkach. Dla kandydata przekłada się to na treningi z jasnym celem, w których po zaplanowanym wysiłku przychodzą zadania wymagające myślenia – nawigacja, decyzje, komunikacja w grupie – i ćwiczenie spokojnej reakcji właśnie tam.
Oddech i rozpoznawanie stresu
W badaniu na 41 żołnierzach trzy półgodzinne sesje treningu radzenia sobie ze stresem – z oddechem taktycznym, biofeedbackiem i ćwiczeniami w grze wideo – obniżyły poziom kortyzolu i ograniczyły wzrost tętna w oczekiwaniu na zadanie w symulowanej zasadzce, a uczestnicy lepiej oceniali swoją kontrolę nad stresem. Oddech był tam jednym z elementów pakietu, obok nauki rozpoznawania objawów stresu. W takim zestawie warto go ćwiczyć: rozpoznać narastające napięcie, zastosować technikę, wrócić do zadania.
Uważność – pod warunkiem regularności
Badania nad treningiem uważności u amerykańskich marines przed misją pokazały, że pamięć robocza i nastrój poprawiały się u tych, którzy ćwiczyli dużo i regularnie. Korzyści wiązały się z praktyką prowadzoną przez kilka tygodni.
Uczciwa ocena samego siebie
Ostatni składnik jest najtrudniejszy do zmierzenia. Dowódca JWK mówi o kandydatach wracających po porażce, że liczy się, czy wracają silniejsi fizycznie, dojrzalsi i lepiej świadomi swoich słabych stron. Świadomość tego, jak reagujesz na zmęczenie, głód i krytykę, to punkt wyjścia do każdej z powyższych metod.
Co z tego wynika dla ciebie
- Na badanie psychologiczne przyjdź wypoczęty. JWK mówi o tym wprost, a niewyspanie wzmacnia reakcje emocjonalne.
- Trenuj decyzje po wysiłku, nie tylko wydolność. Nawigacja, decyzje i komunikacja po zaplanowanym, ciężkim treningu powiedzą ci o twojej gotowości więcej niż sam czas na 3 km. Nie skracaj celowo snu jako domowego testu – przy niewyspaniu rośnie ryzyko błędów.
- Obserwuj, jak zachowujesz się w grupie, kiedy jest źle. Izolacja i zmiana zachowania to według AGAT-u pierwsze sygnały, że kandydat się nie adaptuje.
- Techniki oddechowe i uważność ćwicz regularnie, jako uzupełnienie treningu fizycznego i regeneracji. Efekty w badaniach wiązały się z wielotygodniową praktyką.
- Po porażce zrób rzetelny bilans. Powrót na selekcję ma sens, jeśli wracasz dojrzalszy i lepiej świadomy swoich słabych stron.
Powiązane wpisy
Najczęstsze pytania
Czy dojrzałość emocjonalna jest badana formalnie?
Tak. Rozporządzenie MON o badaniach psychologicznych osób powoływanych do czynnej służby wojskowej obejmuje ocenę poziomu dojrzałości emocjonalnej i społecznej. Jednostki specjalne prowadzą dodatkowo własne badania psychologiczne – testy i rozmowę z psychologiem – a kandydatów do zespołów bojowych oceniają także podczas selekcji w terenie.
Czy dojrzały emocjonalnie znaczy „bez emocji”?
Nie. Dowódca JWK mówi wprost, że nie chodzi o bycie „nieczłowiekiem”, lecz o kontrolowanie emocji i działanie na korzyść zespołu nawet w najtrudniejszych warunkach.
Czy można powtórzyć negatywny wynik badania psychologicznego?
Tak. W JWK po negatywnym wyniku można podejść ponownie po sześciu miesiącach. W AGAT-cie przerwa między testami wynosi co najmniej sześć miesięcy, a podejść jest najwyżej trzy.
Czy odporności psychicznej można się nauczyć przed selekcją?
Można rozwijać umiejętności, z których się składa: regulację pobudzenia, koncentrację i reakcję na presję. Trening uodparniania na stres zmniejsza lęk i poprawia działanie pod presją, a w niemieckim KSK po programie treningu psychologicznego poziom hartu psychicznego wzrósł. Efekty wymagają regularnej, wielotygodniowej pracy. Żadna metoda nie gwarantuje przejścia selekcji ani nie zastępuje przygotowania fizycznego.
Powiązane wpisy
- Czego naprawdę szukają Wojska Specjalne u kandydatów – odcinek 1 serii, z pełną listą siedmiu cech CSzWS
- Zadania grupowe zdradzają więcej niż tabela wyników – odcinek 2 serii, o współpracy w grupie
- „Bądź absolutnie uczciwy wobec siebie”. Wywiad z Dowódcą JWK
- 7 narzędzi mentalnych komandosów, które działają poza polem walki
- Nie przeszedłeś selekcji – co dalej? Protokół powrotu w 3 fazach
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 maja 2022 r. w sprawie badań psychologicznych osób powoływanych do czynnej służby wojskowej, Dz.U. 2022 poz. 1004, § 4 pkt 2 lit. b. Przepis dotyczy wszystkich osób powoływanych do czynnej służby wojskowej
- Centrum Szkolenia Wojsk Specjalnych, strona kursu JATA – lista siedmiu cech poszukiwanych u kandydatów
- Strony naboru jednostek: JWK – test psychologiczny na zespoły bojowe, JW GROM – selekcja, JW AGAT – rekrutacja, JW Formoza – terminy rekrutacji. Odczyt 18.09.2026
- Wywiad własny redakcji SilentHeroes z płk. Marcinem Suszko, Dowódcą Jednostki Wojskowej Komandosów – publikacja 27.08.2026
- Wywiad własny redakcji SilentHeroes z Dowództwem JW AGAT o fazie adaptacji i Kursie Bazowym – odpowiedzi pisemne z 24.08.2026, cytaty podpisane „Dowództwo JWA”
- Różański P., The motor determinants of the recruitment of candidates for naval special forces in the opinion of the founder of the special military JW Formoza, Polish Hyperbaric Research 1(86)/2024, s. 65–77 – zapis rozmowy z kmdr. Józefem Rembiszem z 28.01.2018. Poglądy kmdr. Rembisza przytaczamy według tej relacji
- Lasoń M., Przyszłość JW GROM…, Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka 2/2020 – opinia autora w analizie naukowej, nie opis procedur jednostki
- Yoo S.-S., Gujar N., Hu P., Jolesz F.A., Walker M.P., The human emotional brain without sleep – a prefrontal amygdala disconnect, Current Biology 2007, DOI 10.1016/j.cub.2007.08.007 – badanie na 26 cywilach w wieku 18–30 lat
- Lieberman H.R. i in., Severe decrements in cognition function and mood induced by sleep loss, heat, dehydration, and undernutrition during simulated combat, Biological Psychiatry 2005, DOI 10.1016/j.biopsych.2004.11.014 – brak snu działał razem z upałem, odwodnieniem i niedożywieniem
- Bartone P.T., Roland R.R., Picano J.J., Williams T.J., Psychological hardiness predicts success in US Army Special Forces candidates, International Journal of Selection and Assessment 2008, DOI 10.1111/j.1468-2389.2008.00412.x – związek statystyczny na poziomie grupy, nie narzędzie indywidualnej prognozy
- Farina E.K. i in., Physiology & Behavior 2019, DOI 10.1016/j.physbeh.2019.112647 – predyktory ukończenia selekcji US Army Special Forces (n=800); wkład miar psychologicznych był niewielki w porównaniu z miarami fizycznymi
- Mair P. i in., Select them well, train them better! Psychological combat readiness in the German army special forces, Frontiers in Psychiatry 2026, DOI 10.3389/fpsyt.2026.1774426 – liczebność próby niejawna, grupy dobrane bez losowania
- Saunders T., Driskell J.E., Johnston J.H., Salas E., The effect of stress inoculation training on anxiety and performance, Journal of Occupational Health Psychology 1996, DOI 10.1037/1076-8998.1.2.170
- Bouchard S. i in., Using biofeedback while immersed in a stressful videogame increases the effectiveness of stress management skills in soldiers, PLoS ONE 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0036169 – badano cały pakiet treningowy, efektu samego oddechu nie wyodrębniono; w trakcie zadania tętno w grupach nie różniło się
- Jha A.P. i in., Emotion 2010, DOI 10.1037/a0018438 oraz PLoS ONE 2015, DOI 10.1371/journal.pone.0116889 – małe próby, efekt zależny od ilości praktyki
- Zdjęcie główne: nocna przeprawa przez rzekę podczas preselekcji do Jednostki Wojskowej Komandosów. Fot. Daniel Dmitriew / „Cisi i skuteczni”.
